نسخه‌های خطی به عنوان میراث فرهنگی گذشتگان حاوی اطلاعات وسیعی در حوزه‌های مختلف علوم بوده و بخش مهمی از تاریخ کتاب و کتابداری را به خود اختصاص داده است .کتابخانه وزیری یزد با دارا بودن گنجینه نفیس نسخه‌های خطی و مجموعه غنی از کتب چاپی در موضوعات مختلف یکی از کتابخانه‌های بزرگ ایران شناخته شده است . مؤسس و واقف این کتابخانه سید علی محمد وزیری نقش بسزائی در توسعه و گسترش آن داشته است و هم اکنون با مدیریت آستان قدس رضوی تبدیل به یکی از کتابخانه‌های مدرن شده است .


منطقه یزدبه واسطه دور بودن از پایتخت‌های مهم و مراکز قدرت اداری و دیوانی، از لشکرکشی‌ها و ویرانی‌ها کمتر آسیب دیده و از این‌ رو بافت سنتی آن تا حدی حفظ شده است (مسرت، 1376، ص48). دوران طلایی و شکوفایی یزد در زمان آل‌بویه و اتابکان بود. در این دوره کتابخانه‌هایی در یزد احداث شد (زنده‌دل،1377،ص27)

کتابخانه مسجد جمعه قدیم باسابقه‌ترین کتابخانه یزد است که ظاهرآ به سال 512  یعنی در دوره کاکوئیان از دودمان آل‌بویه ساخته شده است (جعفری، 1338،ص 74). بیشترین کتابخانه‌های قدیمی یزد، وابسته به مدارس دینی بود. کتابخانه مدرسه کیاشجاع (520 ق)، کتابخانه مدرسه فخریه (520 ق) ، جزء نخستین کتابخانه‌های این استان محسوب می‌شوند. در زمان حمله مغول، یزد به خاطر نرمش اتابکان، از کشتار و خرابی مغول مصون ماند و در طی سال‌های 712-800کتابخانههای زیادی در مدارسعلومدینی  این شهر ساخته شد که به "دارالعلم" شهرت یافتند. (مسرت، 1376؛ ص536). کتابخانه مدرسه مظفریه میبد (700ق) ، کتابخانه مدرسه نصرتیه (777 ق(کتابخانه مدرسه یوسف چهره (843 ق) از جمله کتابخانه‌های این دوره محسوب می‌شوند (مزینانی، 1379 ، ص154)

در دوره صفوی توجه به ساخت مدارس و کتابخانه‌ها دوباره فزونی یافت. کتابخانه شاه نعمت‌الله باقیو کتابخانه رستم مجوسی از جمله کتابخانه‌های معروف در این دوره‌اند. در دوران افشار و زندیه فعالیت‌های فرهنگی و ادبی متوقف شد و کتابخانه‌های مهمی به وجود نیامد. کتابخانه مدرسه شاهزاده متعلق به مدرسه اشرفیه (1240 ق.) و کتابخانه سید کاظم یزدی از جمله کتابخانه‌های معروف دوران قاجاریه محسوب می‌شوند (مزینانی، 1379،ص548)زمانی که جز چند کتابخانه خانگی و مدرسه علمیه و کتابخانه شرف الدین علی ، کتابخانه‌ای در آن شهر نبود، کتابخانه وزیری را می‌توان نخستین کتابخانه عمومی یزد به شمار آورد که در 1334 تأسیس شد.(کریمیان سردشتی،1378،ص160)

آشنایی با واقف و ساختمان کتابخانه                                                                                     
بانی این مکان حجّت الاسلامسیدعلی محمّد وزیری یزدی (1272 _ 1356 ش ) است. وزیری یزدی، فرزند سیدمهدی از احفاد میرزاسیدمرتضی وزیر و از سادات عریضی یزد به سال 1273 ش درشهر یزد به دنیاآمد. )کاظمینی،1380،ص656) کتابخانه وزیری در سال 1334 ش با حدود دو هزار جلد کتاب چاپی و خطّی شخصی خود  در دهلیز شمالی مسجد کهن و تاریخی جامع کبیر یزد افتتاح شد )مسرت،1389،ص  (39

پس از آنکه شمار کتاب‌های کتابخانه به حدود 14000جلد رسید و هر روز بر شمار مراجعان آن افزوده می گشت ، وزیری موضوع ساخت بنایی جدید را بر زمینی که خریده بود، با محمّد هراتی یکی از بازرگانان مشهور یزدی در میان نهاد، و از این‌رو با سرمایه‌ وی ساختمانی در بخش ورودی شرقی مسجد جامع به سال 1344 ش ساخته شد و در یکم فروردین 1345 ش، کتابخانه جدیگشایش یافت. فضای جدید در 900 متر‌مربع بنا شده بود.)مسرت،1389، (57
سپس در سال 1347ش با سرمایه‌ حسین بشارت، یکی دیگر از بازرگان یزدی، ساختمان گنجینه‌کتاب‌های خطّی نیز به فضای پیشین افزود ودرسال1348آن را به آستان قدس رضوی وقف نمود.(جعفری،1338،ص74)و موقوفاتی را برای آن در نظر گرفت.اینزمان، کتابخانه او 17967 جلد کتاب چاپی و 3300 کتابخطّیداشت)مهر نیا،1385،ص42)در سال 1361ش ، این فضا به 1100 متر‌مربع رسید.در سال1369 عملیّات  توسعه کتابخانه و در سال 1386 شد ساختمان جدیدبا مساحت 6300 متر‌مربع در سه طبقه با تمام تجهیزات امروزی افتتاح گردید.)مسرت،1389، ص (63وزیری در 3/2/1356 در 82 سالگی درگذشت و در کتابخانه وزیری (درکنار درب ورودی) به خاک سپرده شد.
معرّفی بخش‌های کتابخانه:
1- مخزن کتب چاپی :در این فضا مجموعاً حدود 120 هزار جلد کتاب چاپی قرار دارد.2- مخزن نسخ خطی( توضیحات مربوط به این بخش در قسمت گنجینه کتاب‌های خطی آورده شده است )3-مخزن کتب چاپ سنگی: کتاب‌های چاپ سنگی ، درون مخزنی جنب مخزن خطّی قرار دارد. کتاب‌های چاپی بیشتر در زمینة علوم انسانی بوده که یک سوم آن کتاب‌های مذهبی است و از این میان حدود5000 جلد کتاب‌ها به زبان انگلیسی ، فرانسه ، روسی و آلمانی است. 4-مخزن مطبوعات :در این مجموعه بیش از 400 عنوان مجلّه و 100 عنوان روزنامه از سال 1311 ق تاکنون نگهداری می‌شود. این نشریات به دو صورت اهدایی و خریداری به مجموعه کتابخانه افزوده شده است.قدیمی‌ترین روزنامه فارسی موجود در آرشیو مطبوعات کتابخانه، حبل المتین به تاریخ 1311 ق است.5- تالار محقّقان : شرایط استفاده از این تالار با دیگربخش های کتابخانه فرق می‌کند و دارای تسهیلات و امکانات ویژه برای محققان است. 6- تالارهایمطالعهآقایانو بانوان: در این تالارها که به صورت قفسه باز اداره می‌شود، حدود 30 هزار جلد کتاب در قفسه‌ها قرار دارد.  8- بخش امانت :کتابخانه وزیری که از سال 1377 بخش امانت آن دایر شده، اکنون 18 هزار عضو اعم از زن و مرد دارد که بیشترین آن را دانشجویان تشکیل می‌دهند. 9- خدمات اینترنت:در این قسمت، خدمات اطّلاع رسانی از طریق اینترنت و خطوط پرسرعتی.دی.اس.الارائه می شود. خدمات کپی وتکثیر نیز در این بخش انجام می‌گیرد 10- کتابخانه دیجیتالی:در این بخش، دسترسی به کتابخانه‌های دیجیتالی و مجازی میسّر است. 11- مرکز جامع اطلاع رسانی :دراین بخش به کلیه پژوهشگران ودانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری ,خدمات مصاحبه مرجع با حضور یکی اززبده‌ترینکتابشناسان عصر حاضر در سطح استان در زمینه علوم انسانی ، تاریخ ، فرهنگ وادبیات ارائه می شود12- بخش مرمّت و صحّافی  :وجود مجموعه غنی از مجلد و نشرّیه نیاز به بخشی برای احیاء ، مرمّت و صحافی دارد بهویژه آنکه اکنون کتابخانه دارای 18هزار عضو بوده و روزانه حدود 500 جلد کتاب به امانت برده و یا بازگردانده می‌شود و هر ماه نشریّات زیادی به کتابخانه فرستاده می‌شود.13- آمفی‌تئاتر : تالاری است با گنجایش 120 نفر با امکانات صوت و تصویر که در موقع برگزاری جلسات انجمن ادبی کتابخانه وزیری استفاده می‌شود. - 14موزه :. این موزه ازوجود ده‌ها مرقّع، صدها سکّه، هزاران قطعه عکس از مراجع ، بزرگان، علما،و اماکن تاریخی یزد، ابزار وادوات جنگی، عودسوز، ابزار و اشیای توزین، سماور ، لباس‌های سنّتی و قدیمی، مهر و نگین انگشتری ، تابلوهای نقاشی، قلمدان و وسایل تزئینی و هنری بهره‌مند است.)مسرت،1389، ص (153 تعداد کارمندان بخش‌های مختلف آن در حال حاضر 20 نفر است.)مسرت،1389،ص (62

معرفی بخش نسخ خطّی:

نحوه فراهم آوری   : هستة اوّلیة مخزن کتاب‌های خطّی، شامل کتاب‌هایی بود که واقف از خود و پدرش مرحوم سیدمهدی به کتابخانه اهدا کرده بود و پس از بنیان کتابخانه و دست یاری که وزیری به سوی مجموعه داران و فرهنگ دوستان یزد دراز کرده، توانسته بود تا زمان درگذشتش تعداد 3950 جلدکتاب خطّی مربوط به قرن‌های نهم تا دوازدهم هجری قمری )شریفی،1379،ص126)را در این کتابخانه گرد آورد که بیشتر آن‌ها ، اهدایی و تعدادی هم کتاب‌هایی بود که با هزینة شخصی خود، از روی دیگر کتاب‌های خطّی موجود در یزد استنساخ شده بوداما از سال 1358ش تا 1388 ش تنهاحدود 500 نسخه به مجموعة کتاب‌های خطّی افزوده شده که باز تقریباً 90 درصد آن را کتاب‌های اهدایی تشکیل می‌دهد.)مسرت،1389، ص (162
بر اساس آخرین آمار این کتابخانه دارای 4670 نسخه خطی عربی و فارسی می‌باشد که از این میان 147 جلد آن قرآن مجید و بیشترین درصد کتاب‌ها را کتاب‌های مذهبی تشکیل می‌دهد.)مسرت،1389، ص (163

نحوه نگهداری :مخزن کتب خطی در میانة مخزن آب انبارعطاء الله نقشبند (بین ساقه و گنبد) که متعلّق به سده 11ق و از بناهای عصر صفوی است ،ساخته شده و بنا بر تمهیداتی که در نظر گرفته شده، همچون قلعه‌ای مستحکم، یک دیواره در درون و دیواره‌ای دیگر در برون، جدارة آب انبار را نیز بدان افزوده اندکه توان مقاومت در شرایط گوناگون مانند آتش سوزی زلزله، رانش زمین و حتّی انفجار را داشته باشد. زیر بنای این بخش حدود صد متر‌مربع است.)مسرت،1389، ص (153

نحوه سازماندهی : تعداد 3950 نسخه از آن بین سال‌های 1350 تا 1358 د ر5 جلد توسط محمد شیروانی توصیف گردیده است اطلاعاتی که در این فهرست آمده شامل : شماره ترتیب ، عنوان ، زبان ، موضوع ، تاریخ تألیف ، مختصری در باب مندرجات هر دست نویس و زندگی مؤلف و آثار وی ، آغاز و انجام ، شیوه کتابت ، تاریخ کتابت ، نام کاتب ، نام مالکان ، حواشی ، شمار برگه‌ها و سطرها ، جلد و صحافی ، نوع کاغذ و ابعاد آن می‌باشد .مابقی نسخ از سوی آقای فرید قاسملو معرفی شده است )شریفی،1379،ص125)

از جمله آثاری که در ارتباط با نسخ خطی این کتابخانه نگارش شده می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد :

به دلیل اهمیّت و ارزشمندی نسخه های خطّی، یک بار فهرست کتاب‌های عربی آن در لبنان به سال 1368 ش و یک بار فهرست کتاب‌های پزشکی آن از سوی دانشگاه علوم پزشکی یزد به سال 1367ش چاپ شده است)متقی،1390،ص455)

فهرس مکتبه الوزیری یزد ، تألیف محمد سعید الطریحی :  این فهرست  نسخ عربی را معرفی می‌کند و فقط نام کتاب ، نام مؤلف ، شماره نسخه ، شماره برگه‌ها ، تاریخ کتابت و اندازه نسخه و شماره سطرهای آن آمده است .  

وصف بعض مخطوطات مکتبه الوزیری العامه فی مدینه یزد ، عبدالعزیز الطباطبایی - این فهرست در توصیف چند نسخه خطی کتابخانه وزیری است که در کتابخانه محقق طباطبایی در قم نگهداری می‌شود)متقی،1390،ص456)

و مقالاتی تحت عنوان ،   " کتابخانه وزیری یزد و نسخه‌های اهدایی آیت الله مرعشی"  ، محمد جواد طالبی هنزابی-  هفتاد و سه نسخه با ارزش در کتابخانه وزیری یزد " ،  حسین مسرت -  "  کتابخانه وزیری یزد " ،  رضا حسینی بافقی و مقالاتی از محمد شیروانی  با نام‌های " برخی منابع مربوط به نماز جمعه در کتابخانه وزیری یزد " ، " مرقعات کتابخانه وزیری "  و " اسناد نکاح نامه‌ها در کتابخانه وزیری ")متقی،1390،ص456)

اطلاع رسانی :در سال 1372 ش از تمامی نسخه‌های خطّی کتابخانه، دو سری ریزفیلم تهیّه شده که یک نسخة آن در کتابخانه و نسخه‌ای دیگر در کتابخانة مرکزی آستان قدس وجوددارد و قرار است دستگاه میکروفیلم خوان برای کتابخانه خریداری گردد تا بدین وسیله هم افراد بتوانند به آسانی از محتویات کتاب‌ها بهره ببرند و هم کتاب‌ها کمتر آسیب ببینند. محققین می‌توانند برای دریافت لوح فشرده یا تصویر نسخه خطی مد نظر، فرم درخواست مربوطه را تکمیل تا نسبت به تهیه آن از طریق سازمان کتابخانه‌هاموزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی اقدام لازم صورت پذیرد.)مسرت،1389، ص (162

نتیجه:

کتابخانه وزیری بیش از نیم سده است که در گستره استان یزد نه تنها به عنوان یکی از بزرگ‌ترینکتابخانه‌های ناحیه مرکزی و جنوبی ایران بلکه در شمار ده کتابخانه بزرگ ایران ، با دارا بودن گنجینه ارزشمندی از نسخه‌های خطی نفیس و منحصر به فرد از آثار علماء و دانشمندان آن منطقه و دیگر نقاط کشور در طول تاریخ و همچنین گنجینه کتب چاپی در موضوعات متنوع ، اسناد و دیگر نوشته‌های تاریخی در رابطه با تاریخ یزد و مخرن نشریات

غنی از 1334 به بعد پذیرای هزاران طالب علم و دانش می‌باشد.در اینجا به تعدادی از نفایس خطیاین گنجینه ،  اشاره می‌شود.

قدیم‌تریننسخه‌ها:1- نزهه الانفس و روضه المجلس اثر محمّدبن علی عراقی، تحریر صفر 590ق، در امثال عرب .نسخة منحصر بهفرد)  . مشکوه،1374، ص (153
2- تفسیر الموجز : اثرو به خطّ : ابوالفتوح عجلی (515 تا600ق ) در سدة 6 ق . نسخة منحصر به فرد.
3- الجامع لصنعه التریاق ، اثر : نورالدّین ابوالحسن علی بن عبدالعظیم انصاری، متطبّب، تألیف 669ق، کتابت 670 ق. در طبّ فارسی. 4- تذکرة سویدیّه، اثر : ابن طرخان طبیب، تحریر، 715ق، در طبّ عمومی. امتیاز بزرگ کتاب در این است که هفت موضع سرطانی راکشف و داروهای آن را به تفصیل بیان کرده است.)مسرت،1389، ص (166 

نسخه‌های نفیس هنری1 : -قرآن سوره الرّحمن تا آخر قرآن تحریر 880ق، 28 برگ 15 سطری، دارای سرلوح مذّهب و جلد سوختة نفیس-  2  تورات مقدّس، به زبان عبری با خطّ نسخ و ترجمة فارسی، نوشتة محمّد کاظم الحسینی 3- دیوان حافظ، تحریر عهد صفویّه، با 14 لوحة مینیاتور بسیارممتاز، اثر مینیاتورگران اصفهانی، دارای تذهیب و تشعیر، با جلد مقوّایی روغنی و گل بوتة رنگی.)مسرت،1389، ص (167

نسخه‌هایتألیف شده به خط مؤلف:1- تفسیر الموجز : اثرو به خطّ : ابوالفتوح عجلی (515 تا600ق ) در سدة 6 ق2- تذکرة نصرآبادی : اثر محمّدطاهر نصرآبادی. به امضای مؤلّف، تحریر 1091 ق3- اصول کافی : اثر علّامه مجلسی، با اجازه قرائت و مقابله به خطّ مؤلّف4- خاطرات نوّاب وکیل، اثر سید محمّد رضوی« وکیل التّولیّه» به خطّ مؤلّّف در سدة 14ق .)مسرت،1389، ص (168

با افتتاح بخش ارائه خدمات میکروفیلم که در حال راه اندازی می‌باشد ، محققان می‌توانند به آسانی از اطلاعات موجود در نسخه‌های خطی آن بهره ببرند .

منابع :

جعفری،جعفر بن محمد،1338،تاریخ یزد،تهران : بنیاد ترجمه و نشر کتاب

زنده دل ، حسن و دیگران ؛1377، مجموعه جامع جهانگردی استان یزد، تهران : نشر ایران گردان

شریفی ، هادی ،1379، گنجینه دستنویس های اسلامی در ایران ، ترجمه احمد رضا ریسه ، تهران : موسسه نشر فهرستگان

کاظمینی ،محمد ،1380 ، تندیس پارسائی ، یزد : ریحانه الرسول

کریمیان سردشتی ، نادر ، 1378 ، تاریخ کتابخانه‌های مساجد ایران ، تهران : کتابخانه ، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی

متقی ،حسین ،1390 ، فهرست نامه ایران ، تهران : کتابخانه ، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی

مزینانی ،علی ، 1379 ، کتابخانه و کتابداری ، تهران : سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها

مسرت ، حسین ، 1376 ، یزد یادگار تاریخ ، تهران : انجمن کتابخانه‌های عمومی استان یزد

مسرت ، حسین ، 1389 ، گنج کویر ( پیشینه و کارنامه کتابخانه وزیری یزد ) ، یزد : اندیشمندان یزد

مهر نیا ،حبیب ، 1385 ، وزیری اسطوره خاطره‌های ماندگار یزد ، یزد : بقیه العتره

نامشخص ، 1374 ، کتابخانه‌های وابسته به آستان قدس ، مشکوه ، ش 47  تابستان