مصر به عنوان یک تمدن قدیمی در میان ملل صاحب تمدن افتخار میزبانی چند نسل از بزرگان دین و علم اعم از یونان و ایران و روم را داراست.


جمهوری عربی مصرواقعدرشمالشرقیافریقا،ازشمالبهدریایمدیترانه؛ازشرقبهاسرائیل،خلیجعقبه،ودریایسرخ؛ازجنوببهسودان؛وازغرببهلیبیمحدوداست. جمعیتآن (طبقآمارسال 2005) 77505756 نفرومساحتش 1001449 کیلومترمربعاست. زبانرسمیاینکشورعربیاستوبه‌زبان‌هایفرانسهوانگلیسینیزدرسطحیگستردهصحبتمی‌شود.

تاریخچه.

سابقهومنشأکتابخانه‌هایمصررامی‌توانازادواربسیاردوردرزمانفراعنهشناساییوردیابیکردکهبه‌مدت 6000 سالدوامداشتند. مجموعه‌هایشخصیکوچکدرمدارس،کاخ‌ها،ومعابدجایدادهشدهبودند. کتابخانهرامسسدوم،درحدودسال‌های 1304-1237ق.م.،احتمالابزرگ‌ترینکتابخانهدرعهدباستانیمصربودکهدارای 20000 طومارپاپیروسشاملآثاریدرزمینه‌هایکشاورزی،نجوم،تاریخ،و (علم) آبیاری،وهمچنینشعروداستانبودهاست (نگاهکنیدبه: مصرباستان).

درخلالرنسانسعربیـاسلامی،کتابخانه‌هایمساجددرقاهرهبنیان‌گذاریوتوسطشاهزاده‌هاوافرادمعمولی،به‌منظورحفظفرهنگاسلامی،موردحمایتقرارگرفتند. درقرننهم،مساجدبراینگهداریمجموعه‌هایروبه‌رشدوجایدادندانش‌آموزان،ناکافیشدند. به‌اینترتیب،مدرسه‌هاکههمترازکالج‌هایاروپاییقرونوسطیبودند،پابهعرصهگذاشتند. نخستینمدرسهوکتابخانه‌اشدرقاهره،توسطخلیفهفاطمی،الحکیم،تأسیسشدند. مجموعهکتابخانهمشتملبرآثاریدرموضوعریاضیات،اخترشناسی،طب،ودستورزبانبود.

عصرسلجوقیان (قرندهمویازدهم) یکیازدوره‌هایبزرگشکوفاییورونقدرمصربودودانشکده‌هاوکتابخانه‌هایدانشگاهیمهمیدرهمیندورانپی‌ریزیشدند. اینسنتدردورانحکومتاُمرایایوبیومملوکیانادامهیافت. در 1517،مصرتحتحکومتعثمانی‌هادرآمدوتااواخرقرنهجدهمازبقیهکشورهایجهانجداافتادودرحالتانزواقرارداشت. اینانزوایفکریباورودانتشاراتفرانسویوانگلیسیوبه‌ویژهباورودمطبوعاتخاتمهیافت.

کتابدارینویندرمصرباتأسیسکتابخانهخدیوی[1]  (کهاکنونکتابخانهملیاست) در 1870 آغازشد. فعالیتکتابخانه‌هادرمصر،درخلالسال‌های 1945 تا 1965 باتأسیسکتابخانه‌هایبسیارونخستینمدرسهکتابداریدرجهانعرب،گسترشیافت. دورهپسازجنگششروزهبااسرائیلدر 1967 عصررکودفعالیتکتابخانه‌ایدرمصربود،اماحکومتدراواخردهه 1980 طرحساختمانجدیدباشکوهکتابخانهاسکندریه،درنزدیکیمحلقدیمیآنراآغازکرد.

کتابخانهملی. کتابخانهملیمصر(دارالکتبالمصریه)،در 1870 به‌لطفتلاش‌هایعلیمبارک،وزیرآموزشوپرورشوقت،تأسیسشد. مبارکنسخه‌هایخطیپراکندهوکتاب‌هایچاپیراازمساجد،مدارس،بایگانی‌ها،وزارتخانه‌ها،ودیگرسازمان‌هایحکومتیجمعآوریکرد. تشکیلوتأسیساینکتابخانهموجبحفظباقیماندهکتاب‌هایعربی،نسخه‌هایخطی،وکتاب‌هایکمیابگردیدومانعمفقودیاخریدهشدنتوسطمجموعه‌دارانخارجیشد. کتابخانهمزبور،تاانتقالبهساختمانجدیددر 1904،درکاخخدیواسماعیلپاشاقرارداشت.

در 1971،کتابخانهملیبااسنادملیوچاپخانهملیادغامشدندوسازماندولتیکتابمصر[2]  راایجادکردند. در 1970 کتابخانهملیازامانتدادنکتابدستکشیدوپسازآنتلاشخودرابربرنامهایجادمجموعه‌هایپژوهشی،تحقیقات،وبرنامه‌هایحفاظتونگهداریگذاشت. کتابخانهملیمرکزواسپاریقانونیاستومسئولگردآوریوانتشار>خبرنامهانتشاراتمصر<استکهآنرامی‌توانکتابشناسیملیرسمیکشورتلقیکرد. از 1955،کتابخانهملیبه‌عنواندبیرخانهکمیتهملیمصربرایخدماتکتابشناختیانجاموظیفهکردهاستومسئولتهیهطرح‌هاوبرنامه‌هایسازمانکتابشناسیملیاست.

مجموعهکتابخانهملیدرحدود 1000000جلداست. تنهااندکیازحدود 800کارمندآندارایتحصیلاتکتابداریهستند.

کتابخانه‌هایدانشگاهی. مصردارای 9 دانشگاهملیودرحدود 100 هنرستانفنیومرکزتربیت‌معلماست. دانشگاهقاهرهکهدر 1908 تأسیسشد،قدیمی‌تریندانشگاهملیاست. ثبت‌نام‌شدگانآن 113800 نفرهستند. دانشگاهعینشمس،درستدرشرقمرکزقاهره،تعداد 122000 دانشجویثبت‌نامشدهدارد. علاوهبردانشگاه‌هایملی،دومؤسسهوجوددارندکهجزءنظامملیمحسوبنمی‌شوند: دانشگاهالازهر،کهقدیمی‌تریندانشگاهجهاناستودر 970 م. تأسیسشده،ودانشگاهامریکاییقاهرهکهمؤسسه‌ایخصوصیاستودر 1920 تأسیسشدهاست.

بیشاز 200 کتابخانهدانشگاهیدرمصروجوددارد. بیشتردانشگاه‌هادارایکتابخانه‌هایمرکزیبامجموعه‌هایبزرگیدرزمینه‌هایعلومانسانیواجتماعیوبسیاریازکتابخانه‌هایدانشکده‌ایهستندکهموادتخصصی‌تردرحوزهعلوموفناوریدارند. دانشگاهقاهرهدارایساختمانیاستکهبرایکتابخانهطراحیشدهاستوازاینلحاظدربینتمامیکتابخانه‌هایدانشگاهیکشورمنحصربه‌فرداست.

همهکتابخانه‌هایدانشگاهیودانشکده‌ایمصردچارمشکلکمبودکتابدارانواجدصلاحیتهستند. اینکشورمعمولابهترینوکارآمدترینکتابدارانشراازدستمی‌دهد؛آنهابرایکسبشغلوحقوقبهترجذبمؤسساتدیگریدرسایرکشورهایعربیمی‌شوند. فقدانهمکاریمیانکتابخانه‌هایدانشگاهیودانشکده‌ایمشهوداست. امانتبینکتابخانه‌ایدرپایین‌ترینسطحاست. حتیکتابخانه‌هاییکدانشگاهنیزبایکدیگرهمکارینمی‌کنندوهیچ‌گونهپردازشمرکزینیزوجودندارد. دانشجویانازمحدودیت‌هادرعذابندوکتابخانه‌هامعمولاتنهادرخلالساعاتحضوردانشجویاندرکلاس‌هابازهستند.

وضعنیرویانسانیدربیشترکتابخانه‌هایدانشگاهیبستگیبهاندازهمؤسسهدارد. کتابخانه‌هااز 25 تا 200 کارمنددارند. اینهابهکارکنانحرفه‌ای،کارمندان،کمککتابدار،وفن‌ورزها (تکنیسین‌ها) تقسیممی‌شوند. امکاناتبیشترکتابخانه‌هاباتعداددانشجویانواعضایهیئتعلمیدانشکده‌هانامناسباست.

کتابخانه‌هایعمومی. علی‌رغمآنکه 836 کتابخانهعمومیدرمصروجوددارد،تنهایکسومآنهابین 25000 تا 100000 جلدکتابدارندوتوسطکتابدارانواجدصلاحیتسرپرستیوادارهمی‌شوند. مابقیدرمراکزفرهنگیقراردارندکهبه‌منظورجذبمردانوزنانجوانیکهممکناستبهمطالعهیاهرگونهفعالیتاجتماعییافرهنگیدیگرعلاقه‌مندباشند،ایجادشده‌اند. بیشتراینمراکزتئاتر،محلنمایشفیلم،اجرایموسیقی،وقرائتخانه‌هاییبامجموعه‌هایاندککتاب،ازحدود 500 تا 3000 جلدهستندوحداقلیککتابدارمتخصصمسئولآناست.

خدماتکتابخانهعمومی،به‌اقشارکشاورزوجمعیتروستاییخدماتمی‌دهدوبه‌منظورکاهشبی‌سوادیوآموزشروستاییاندرزمینهبهترینراه‌هایداشتنجامعه‌ایسالموبانشاط،توسعهیافتهاست. خدماتکتابخانه‌هایعمومی،ازخدماتسنتیمانندامانتکتاببهخارجازکتابخانهواجازهمطالعهبهخوانندگاندرداخلساختمان (کتابخانه) فراترنمی‌رود.

کتابخانه‌هایآموزشگاهی. تأسیسمنظمکتابخانه‌هایآموزشگاهیدرمصرازسال 1955 آغازشدواینهنگامیبودکهوزارتآموزشوپرورشبه‌منظورنظارتوترویجکتابخانه‌هایمدرسه‌ایدرهمهمناطقکشور،سازمانکتابخانه‌هایآموزشگاهیرابنیان‌گذاریکرد. اینسازمان،تدوینمقرراتجدیدبرایبهبودخدماتکتابخانه‌هایآموزشگاهیرابه‌وزیرآموزشوپرورشپیشنهادمی‌کند،کتابخانه‌هایآموزشگاهیرادرهمهنقاطکشورموردبازرسیقرارمی‌دهد،واستانداردهایلازمرابرایوسایلوتجهیزاتمورداستفادهدرکتابخانه‌هایآموزشگاهیارائهمی‌دهد. تا 1970 سازمانکتابخانه‌هایآموزشگاهیدروزارتآموزشوپرورش،فراهم‌آوریوپردازشمتمرکزکتاببرایتمامیکتابخانه‌هایمدرسه‌ایدرسطحکشورراانجاممی‌داد. اماپسازآن،هرکتابخانهمستقیمآکتاب‌هایموردنیازخودراخریداریمی‌کردوبیشتراینکتاب‌هاازطریقابزارهایانتخابیکهتوسطسازمانتهیهوفراهممی‌شد،انتخابمی‌گردیدند. بنابرایننوعیشباهتبینمجموعه‌هادرکتابخانه‌هایمدرسه‌ایهمسطحنهتنهادرکیفیتکتاب‌ها،بلکهدرکمیتآنهاوجوددارد.

دربسیاریموارد،مجموعه‌هابانیازهایدانش‌آموزانیامعلمانمطابقتندارند. خدماتکتابخانه‌هایمدارسبهشیوهسنتیاست؛کارآنهابهامانتدادنکتابمحدودمی‌شودومجموعه‌هاتنهاشاملکتابوتعداداندکیروزنامهومجلهمحلیاست. در 1961 مفهومکتابخانه‌هایمحلهـمدرسهدرمصرارائهوتعریفشدواینکتابخانه‌هاخدماتخودرابهعامهمردم،علاوهبردانش‌آموزان،عرضهداشتند.

بیشاز 4500 کتابخانهمدرسه‌ای،باتقریبآ 8150000 جلدکتابدرمصروجوددارند. اینتخمین‌هاکهتوسطحکومتارائهشده،شاملتمامیمدارسیمی‌شودکهکتاب‌هایبسیارکمیدارند. رقمواقعیکتابخانه‌هایمدرسه‌اینزدیکبه 1000 استودردسترس 14 درصدجمعیتقراردارند.

 

کتابخانه‌هایتخصصی. مصردردهه 1990 کارخودرابا 7 مرکزاطلاع‌رسانیو 380 کتابخانهتخصصیآغازکرد. بیشترآنهادروزارتخانه‌هاودیگرمؤسساتحکومتیوتعدادکمتریدرانجمن‌هایعلمیوسازمان‌هاوشرکت‌هاقراردارند. کتابخانه‌هایتخصصیدرمصرازلحاظمجموعهوحجمبانیازهایسازمانمتبوعمطابقتدارند. حجممجموعه‌هابه‌طورکلیبستگیبهسابقهسازمانوبودجهآنهادارد. کتابخانه‌هایدولتیاسناددولتی،قوانین،بایگانی‌ها،وموادخارجیدارندکهدرجاهایدیگربهسهولتقابلدسترسینیستند. دربسیاریازمواردخدمتاینکتابخانه‌هابه‌امانت‌دهیبهافرادیکهدرهمانمؤسسهیاسازمانفعالیتمی‌کنند،محدودمی‌شود. مراکزاطلاع‌رسانیبه‌منظورخدمات‌رسانیبهمحققانودانشمنداندرسازمان‌هایحکومتیونیمهحکومتیتأسیسشده‌اند. اینهاکتابخانه‌هایتخصصیتلقیمی‌شوند،اگرچهازبیشترکتابخانه‌هایتخصصیدرکشوربرترهستند؛سطحخدماتآنهاازحدسنتیفراترمی‌رودوانواعتازه‌ایازخدماتراتأمینمی‌کندکهمعرفتفکرنویندرکتابداریتخصصیوخدماتاطلاع‌رسانیاست. خدمات‌دهیاینمراکزشاملنمایه‌سازیوچکیده‌نویسی،ترجمه،فعالیت‌هایکتابشناختی،وخدماتاطلاع‌رسانیجاریاست؛برخینیزذخیرهوبازیابیاطلاعاترایانه‌ایراعرضهمی‌کنند. مراکزاطلاع‌رسانیدرمؤسسهمدیریتدولتی،شرکتآهنوفولاد،مؤسسهانرژیاتمی،مرکزاطلاعاتواسنادملی (نیداک)[3] ،مرکزاسنادوتحقیقاتآموزشوپرورش[4]  متعلقبهوزارتآموزشوپرورش،مؤسسهبرنامه‌ریزیملی،ووزارتشهرسازیملیبرجسته‌ترهستند.

کتابخانه‌هایتخصصییامراکزاطلاع‌رسانیکشورگوناگونهستند. یککتابخانهچهبسافقطچهارنفرکارمندداشتهباشدودیگریصدنفر. بعضیازکتابخانه‌هایامراکزتلاشخودرابرگردآوریکتابمتمرکزمی‌کنند،درحالیکهدیگراننشریاتادوارییااسنادخودراتقویتمی‌نمایند. کتابخانه‌هایتخصصیبین 3000 تا 180000 جلدرادرمجموعهخوددارند.

 

مخطوطات مصر:

نزدیکبه 30 کتابخانهعمومیوتخصصیمهمدرمصروجوددارد. اینکتابخانه‌هاشاملکتابخانه‌هایعمومیوکتابخانه‌هایوابستهبهمراکزمختلففرهنگیودانشگاه‌هامی‌شوند. درزیربهنمونه‌هاییازاینکتابخانه‌هااشارهمی‌کنیم:

 

کتابخانه «دیرسانتکاترین»

اینکتابخانه،کتابخانه‌ایباستانیوارزشمنددرمنطقه «سیناء»درشرقمصراستکهتاریخآنبهقرنششممیلادیبازمی‌گردد. اینکتابخانهمجموعهمنحصربهفردیازاسنادونسخه‌هایتاریخیودینیرادرخودجایدادهاست.

 

کتابخانهومرکزاسنادملی

اینکتابخانهدرواقعمرکزیبرایحفظآثارخطیواسنادملیمصراستکهشعبه‌هایمختلفیراازجمله «کتابخانهملیمصر»، «مرکزاسناد»و «آرشیوملیمصر»دربرمی‌گیرد. اینکتابخانهنزدیکبه 57 هزارنسخهخطیوسندرسمیرادرخودجایدادهوبزرگترینکتابخانهمصراستکهپسازآنکتابخانه‌هایالازهرواسکندریهقرارمی‌گیرند.

 

کتابخانهعمومیمصر

اینکتابخانهیکیازبزرگترینوبهترینکتابخانه‌هایعمومیمصراستونتیجهاجراییکیازبرجسته‌ترینطرح‌هایفرهنگیدرمصرباهمکاریآلمانمحسوبمی‌شود. اینکتابخانهجدیددرمارس 1995 افتتاحشدوازآنتاریختاکنونخدماتکتابخانه‌ایگسترده‌ایرادراختیارقشروسیعیازمردممصرقراردادهاست.

 

کتابخانهالازهر

اینکتابخانهدرسال 1897 میلادیباراهنمایی «شیخمحمدعبده»تأسیسشد. هستهمرکزیآنازمجموعهکتاب‌هایموجوددررواق‌هایالأزهروکتابخانه‌هایبرخیمساجددیگرشکلگرفت. ازهفتهزارو 703 کتاباولیهاینکتابخانه 6 هزارو 617 کتاباهداییو 1086 کتابخریداریشدهبود. درحالحاضراینکتابخانهنزدیکبه 100 هزارکتابونسخه‌هایقدیمیرادرحوزه‌هایمختلفدینیوزبانوادبیاتدرخودجایدادهاست.

 

کتابخانهاسکندریه

اینکتابخانهکهباعناوینکتابخانهپادشاهیاسکندریهوکتابخانهبزرگهمشناختهمی‌شدبهدستوربطلمیوساولساختهشد. برخیبنایآنرابه 2300 سالقبلوبهاسکندرمقدونینسبتمی‌دهندوبرخیدیگرتاریخآنرااوایلقرنسومقبلازمیلادودورانبطلمیوسدوممی‌دانند. کتابخانهجدیداسکندریهکهنسخهبهروزشدههمانکتابخانهباستانیاستباحضوربرخیروسایجمهور،پادشاهانوهیات‌هایبین‌المللیافتتاحشدتا «منارهفرهنگیمصرودریچهمصربهسویجهانودریچهجهانبهسویمصر»باشد. وجودبیشاز 6 ملیونکتاب، 6 کتابخانهتخصصی،سههفتمرکزپژوهشی،دونمایشگاهدایمی، 6 نمایشگاههنریمتنوعویکمرکزکنفرانس،ازویژگی‌هایکتابخانهاسکندریهجدیداست.

 

منابع :

1-http://www.ical.ir   کتابخانه های مصر امروز

2- http://portal.nlai.ir کتابخانه های مصر