کتابخانه ها از دوران باستان نقش مهمی در حفاظت و انتقال دانش و فرهنگ بشری داشته اند.کتابخانه به مجموعه ای از اطلاعات و منابع و خدمات اطلاعاتی گفته می شود که توسط یک نهاد عمومی ،خصوصی و یا شخصی اداره می شود.در ایران کتابخانه های مهمی برای نگهداری نسخ خطی وجود دارد که از آن میان می توان به کتابخانه ملی ایران ،کتابخانه مجلس شورای اسلامی،کتابخانه آستان قدس رضوی اشاره کرد.در مشهد نیز از میان کتابخانه های دانشگاهی ، کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی به عنوان یک کتابخانه دارنده ی نسخ خطی با بش از 2000جلد نسخه خطی معرفی میگردد.


کتابخانه ها از دوران باستان نقش مهمی در انتقال فرهنگ و دانش بشری داشتند.در ایران باستان از دوران هخامنشیان مدارکی دال بر وجود کتابخانه برای نگهداری متون مذهبی و اسناد سلطنتی وجود دارد.اگر بخواهیم تعریفی از کتابخانه ارایه دهیم ،می توانیم بنویسیم کتابخانه به مجموعه ای از اطلاعات و منابع اطلاعاتی گفته می شود که توسط یک نهاد عمومی ،خصوصی و یا یک شخص نگهداری واداره می شود. «ویکی پدیا ،1392 ».

در دوران جدید از کتابخانه تربیت تبریز به عنوان اولین کتابخانه عمومی دولتی ایران در دوران معاصر نام برده می شود«آزاده،سایت دایرةالمعارف کتابداری و اسلامی».اما در حال حاضر کتابخانه های عمومی ،تخصصی ، دانشگاهی زیادی در ایران وجود دارد.از کتابخانه های عمومی کتابخانه ملی ایران ،کتابخانه مجلس شورای اسلامی ،کتابخانه آستان قدس رضوی و از کتابخانه های تخصصی :کتابخانه آیت الله مرعشی،کتابخانه مرکزی دایرةالمعارف اسلامی،از کتابخانه های دانشگاهی ،کتابخانه دانشگاه تهران ،کتابخانه مرکزی دانشگاه فردوسی را می توان نام برد«WWW.LIB.IR  .»

دراستان خراسان رضوی نیز کتابخانه های زیادی وجود دارد.این استان با 174 کتابخانه و1883500 کتاب و 171499 عضو و زیر بنای 60200 متر مربع «سایت اداره کل کتابخانه های عمومی خراسان رضوی»از استانهای مهم در این زمینه است.در شهر مشهد مقدس دانشگاه فردوسی مشهد که دارای سابقه زیاد در زمینه ی کتابخانه است، نیز دارای کتابخانه مهمی می باشد .دانشکده های این دانشکده در مجموع دارای 7 کتابخانه می باشند.کتابخانه دانشکده الهیات از کتابخانه های این دانشگاه می باشد «سایت کتابخانه دانشگاه فردوسی».هدف از این مقاله آشنایی با کتابخانه دانشکده الهیات و بخش نسخ خطی این کتابخانه می باشد.

کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد

تاریخچه

:کتابخانه دانشکده الهیات همزمان با آغاز به کار رسمی دانشکده در سال 1337 شمسی در اتاقی حدود 10 متر مربع و با تعداد یکصد جلد کتاب ،تاسیس شد. «سلطانی گل شیخی،1374،صفحه154-150»

 

تا سال 1347 تعداد کتاب به نه هزار جلد افزایش یافت و در سال 1355 مجموع کتابها بالغ بر بیست هزار جلد شد.

در حال حاضر این کتابخانه حدود پنجاه هزا ر جلد کتاب چاپی ،دوهزار جلد نسخه خطی و هزار جلد مجله صحافی شده و حدود هزار جلد پایان نامه در دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد را در خود جای داده است.

از سال 1360 شمسی این کتابخانه به نام شهید دکتر قاسم صادقی از اساتیدسابق دانشکده واز شهدای هفتم تیر نامگذاری شد.این کتابخانه اکنون بخشهای مخزن ،امانت،قفسه باز،اتاق محققان ونشریات ،مرجع و دو سالن بزرگ جهت مطالعه عمومی خواهران و برادران و دو سالن مطالعه کوچک جهت محققان ، ومخزن نسخ خطی در بر دارد .

تعداد کارکنان کتابخانه 10 نفر است که 6 کتابدار و بقیه خدمتگذار و نگهبان و کنترل کننده هستند.

 

تعداد اعضای کتابخانه

:شامل اعضای هیات علمی دانشجویان روزانه دانشکده در مقاطع (کارشناسی و کارشناسی ارشد و دکترا)و دانشجویان شبانه و متفرقه در مجموع حدود 1700 نفر است.

سیستم طبقه بندی کتابها

،تا سال 1350 به روش قطع کتاب بود . از انجا که این کتابخانه دارای منابع مهم و غنی است و موضوعات کتابها متنوع است ،پس از دعوت از اساتید فن کتابداری ،نظام طبقه بندی کتابخانه کنگره آمریکا مورد پذیرش قرار گرفت.اکنون از پنجاه هزار جلد حدود 35هزار جلد به روش کنگره و بقیه به روش شبه کنگره طبقه بندی شده است.

بخشهای مختلف کتابخانه

1:مخزن کتابهای چاپی:

 

فضای مناسب مخزن کتابخانه در حال حاضر 45 هزار کتاب را در خود جای داده است.این کتابها بیشتر در موضوعات تخصصی مربوط به گروههای آموزشی دانشکده:گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی ،علوم قرانی ،حدیث،فلسفه وکلام،ادیان،عرفان وتاریخ تمدن وفرهنگ اسلامی است. «سلطانی گل شیخی،1374،صفحه 154-150»

 

سیستم طبقه بندی مخزن بر اساس طبقه بندی کنگره است . ترتیب کتابها در مخزن موضوعی بوده و کتابهای هر موضوعی در کنار هم قرار گرفته است.

از مجموع کتابهای چاپی 35000جلد به زبان فارسی ،حدود 15000 جلدبه زبان عربی و2000جلد به زبانهای لاتینی است.

2:بخش مرجع و نشریات و اتاق محققان

این بخش شامل کتابهای لاتین ،فارسی و عربی که با عنوان مرجع مشخص شده اند ونیز نشریات و مجلات وروزنامه های صحافی شده و پایان نامه هاست.

بخش مرجع به صورت قفسه باز اداره می شود و مکان مناسبی برای اساتید ،محققان و پژوهشگران و دانشجویانی است که پایان نامه تحصیلی خود را تدوین می کنند.

نشریات و مجلات متنوع و جدید به منظور بهره برداری از آخرین تحقیقات و یافته های علمی در معرض نمایش قرار داده شده است.پژوهشگران با مراجعه به فهرست موضوعی می تتوانند نشریه یا پایان نامه مورد نظر خودرابدست آورند

3:بخش امانت

بخش امانت کتابخانه شامل دو بخش :برادران و خواهران است و آیین نامه مصوب سال 1373 ضوابط فعلی امانت دادن کتاب را مشخص کرده است.

علاوه بر اساتید و پژوهشگران ،کارمندان ودانشجویان دانشکده الهیات که برای همه کارت عضویت صادر شده است ،پژوهشگران و دانشجویان دیگر دانشکده های دانشگاه فردوسی ،دانشکده های دانشگاه علوم پزشکی،پیام نور،دانشگاه آزاد اسلامی،مدرسه عالی شهید مطهری،دانشگاه علوم اسلامی رضوی ،تربیت معلم وبنیاد پژوهشهای اسلامی نیز به کتابخانه مراجعه می کنند.

4:قفسه باز:

به منظور دسترسی ساده تر و سریعتر دانشجویان و محققان به کتاب بخصوص کتابهای درسی و کمک درسی ،قفسه باز ایجاد شده و کتابهای تخصصی پر مراجعه از نظر رشته های علمی و گروههای اموزشی دانشکده ،به پیشنهاد اساتید و تشخیص کتابداران ،در قفسه باز قرار گرفته است.

5:بخش کامپیوتر

این بخش نوپا ،کار خود را به تازگی با نصب کامپیوتر و چاپگر شروع کرده و در حال حاضر نرم افزارهای :قران ،سلسبیل،ابواب فقهی،در این بخش آماده استفاده پژوهشگران است.

مراجعان به کتابخانه:

به طور میانگین روزانه 110 نفر به کتابخانه مراجعه می کنند که حدود 150 جلد کتاب را مورد استفاده قرار می دهند و یا به امانت می گیرند.این کتابخانه از ساعت 8 صبح تا 30/19 آماده پذیرش مراجعان است.

هدف اصلی این مقاله معرفی بخش نسخ خطی این کتابخانه بوده است لذا به طور مشروح به معرفی این بخش می پردازم.

مخزن نسخ خطی :

حدود دو هزار نسخه خطی که از سال 1348 به بعد جمع آوری شده است ،در مخزن کتابخانه نگهداری می شود .در بین گنجینه خطی ،آثار گرانبها و کم نظیری از دانشمندان و فلاسفه ایرانی به خط خوشنوسیان و به همراه تذهیب و نقاشیهای هنرمندان چیره دست ایرانی و نسخه های کمیاب و مرقعات نفیس به چشم می خورد. :«سلطانی،1374،صفحه154-150»

برای شناساندن این نسخه های نفیس به اهل دانش و پزوهش و علاقمندان به علوم و معارف اسلامی ،فهرست فنی و جامعی توسط استاد دکتر محمود فاضل سرپرست اسبق کتابخانه و استاد محترم دانشکده فتنظیم و تدوین شده و در سه مجلد به نام «فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکده الهیات »به چاپ رسیده است.این سه مجلد در مجموع حاوی مشخصات 1986 نسخه خطی و77 نسخه عکسی موجود در کتابخانه الهیات می باشد.در مجلد اول (مشهد ،دانشگاه فردوسی،1355)800نسخه،در مجلد دوم 781 نسخه و در مجلد سوم 408 نسخه به علاوه 77 نسخه عکسی فهرست شده است.ارایه نسخه ها در این مجموعه بر اساس محل آنها در قفسه های کتابخانه است اما در پایان کتاب فهرستهای راهنمای مفصلی است که یافتن سریع نسخه ها را میسر می سازد.نام اصلی و کامل نسخه ها ،شمار مجلدات آن،زبان و موضوع نسخه ،نام مولف یا مترجم وتاریخ وفات وی،مختصری درباره موضوع هر نسخه و بالاخره مشخصات نسخه شناسی هر نسخه(نوع خط ،اندازه سطرها ،نام کاتب،تاریخ تحریر،محل کتابت،نوع کاغذ،تزیین و تذهیب وغیره)از جمله اطلاعاتی است که در باره هر نسخه آمده است.

اهم موضوعات نسخه های خطی عبارتند از

:کلام و فلسفه،اصول فقه،فقه،پزشکی،نجوم،حدیث،ادبیات،تاریخ که به زبانهای عربی وفارسی و ترکی و نیز برخی لهجه های محلی در کشورهای مختلف تحریر یافته اند.این گنجینه های گرانبها با در خواست پژوهشگران برای مطالعه در محل مخزن در اختیار آنها قرار می گیرد و در صورت لزوم و با تصویب کمیته کتابخانه وبا توجه به غبطه کتاب و کتابخانه،عکسبرداری یا زیراکس می شود.

 

فراهم آوری نسخ

اغلب نسخ توسط آقای مولوی به کتابخانه اهدا شده یا خریداری گشته است«مصاحبه،دیانتی 8/2/92»

بخش اطلاع رسانی

دراین بخش خدمات زیر به مراجعین داده می شود«سایت کتابخانه الهیات»

1-آموزش استفاده از پایگاههای اطلاعاتی به مراجعین

2-جستجو از پایگاههای اطلاعاتی برای مراجعین

3-تهیه کتابچه های آموزشی جهت راهنمایی و هدایت مراجعین در استفاده از منابع رایانه ای

4-تشکیل کلاسهای آموزشی به ویژه برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی جهت آموزش جستجو از منابع رایانه ای

نحوه استفاده از نسخ خطی

تمام نسخ خطی موجود در کتابخانه بصورت دیجیتال در سایت کتابخانه موجود می باشد .محققان و پژوهشگران با مراجعه به سایت کتابخانه و عضویت در آن می توانند از آنها استفاده نمایند.

نتیجه گیری

کتابخانه الهیات با سابقه بیش از 50 سال و داشتن نسخ خطی ارزشمند کمک شایانی در جهت حفظ و حراست از میراث مکتوب این کشور داشته وهمچنین با ارایه خدمات متنوع به پژوهشگران در جهت پیشبرد و اعتلای فرهنگ و هنر این مرز بوم نقش مهمی را ایفا می کند.

ذکر چند نسخ خطی ارزشمند

قدیمیترین نسخ خطی د رکتابخانه الهیات از قرن هفتم هجری بنام درةالتاج اعزةالباج اثر قطب الدین محمود شیرازی در فلسفه می باشد واز قرن هشتم دو اثر یکی بنام شرح مخلص در هییت و نویسنده مجهول و تفسیر قران  می باشد .یک اثر از خواجه نصیر الدین طوسی بنام المقدمه فی ذکر مناقب امیرالمومنین به سال 762 هجری قمری می باشد.

از قرن نهم هجری کتاب حاشیه تحیر القواعدالمنطقیه فی شرح الشمسه اثر علی بن محمد جرجانی در علم منطق می باشد

اکثر نسخ خطی دیگر مربوط به قرون یازدهم و دوازدهم هجری می باشد که شرح هر کتاب به همراه تصویر نسخه در سایت موجود بوده و میتواند مورد استفاده پژوهشگران قرار گیرد. «سایت کتابخانه الهیات»

همچنین فهرست کتابهای مربو ط به نجوم نیز به طور مجزا توسط خانم طناز اسدی شاد تهیه گردیده است.

منابع

1-آزاده ،فریدون،«کتابخانه عمومی تربیت تبریز»دایرةالمعارف کتابداری و اطلاع رسانی سایت www.portal.nlai.ir

2-مصاحبه(دیانتی،خدیجه،9/2/92 در خصوص بخش نسخ خطی دانشکده الهیات)

3-سلطانی گل شیخی،عباسعلی،1374 ،کتابخانه الهیات دانشگاه فردوسی،نشریه مشکوة ،شماره 74،صفحات154-150

4-سایتwww.lib.ir قابل دسترس در تاریخ8/2/92

5-سایت کتابخانه مرکزی دانشگاه فردوسی www.c-library.um.ac.ir به تاریخ 8/2/92

6-سایت کتابخانه الهیاتwww.tholibrary.persianblog.irبه تاریخ 8/2/92