در جهت آشنائی با کتابخانه ها ، یکی از مهمترین کتاب خانه های اروپائی ، کتابخانه های آلمان می باشد که در سده های اخیر و حال تحولات مهمی را در بر داشته، که ضمن آشنائی با این کتابخانه ها وامکانات آنها معرفی کتاب خانه مرکزی حائز اهمیت بیشتری است چه از لحاظ کمی و چه کیفی و مهمترین بخش آن که حوزه نسخ خطی است که به اجمال مورد صحبت قرار می گیرد.


کتابخانه های ملی در پیشبرد حرفه کتابداری نقش راهبردی دارند، این کتابخانه ها  به اعتبار جایگاه منحصر به فردشان در هر کشوری،تنها کتابخانه هائی هستند که می توانند وظائف خود را در سطح ملی انجام دهند، این کتاب خانه ها با برنامه ریزی ملی برای خدمات کتابداری و نظارت بر پیشرفت کتابخانه ها ، در برآوردن نیازهای خدماتی و آموزشی نیز جایگاه مهمی دارند. کتابخانه های ملی، غالبا کانون اصلی تامین اطلاعات آماری در زمینه های خدمات،استفاده و مجموعه سازی کتابخانه ها هستند. البته،نظارت بر انتشارات ملی و گردآوری آن را نیز بر عهده دارند.انتشارات کتابشناسی ملی و فعالیتهائی از این دست نیز از فعالیتهای کتابخانه های ملی است(نوذری،1378،شماره75،ص261)

جغرافیای آلمان

آلمان در مرکز اروپا قرار کرفته و حدود ۸۲ ملیون نفر جمعیّت دارد. آلمان بدین ترتیب پرجمعیّت ترین کشور در اتحادیه اروپا محسوب میشود. کشور فدراتیو آلمان از ۱۶ ایالت تشکیل شده و مساحت آن برابر با۳۵۷۰۲۱کیلومتر مربع می‌باشد.شهر های بزرگ در آلمان عبارتند از: برلین، هامبورگ، مونیخ، کلن و فرانکفورت. از نقطه نظر در آمد سرانه، آلمان یکی از بزرگ ترین اقتصادهای ملی جهان محسوب میشود.(سایت سفارت آلمان)(علوم

تاریخچه

تا سال 1945 آلمان کتابخانه‌هایدانشگاهی بزرگ و فعالی داشت، اما تعداد کتابخانه‌هایعمومی آن بسیاراندکبود.از سال 1949 تا 1957 شبکه گسترده کتابخانه‌ایبینشهری، جوامع روستایی، شرکت‌های بزرگ، دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها، و مؤسسات آموزشیتحقیقاتیایجادشد.در سال 1968، شورایوزیرانآیین‌نامهکتابخانه‌هایجمهوریدموکراتیک آلمان را منتشر کردکهنخستینلایحه نظام کتابخانه‌های آلمان دموکراتیکبه‌شمارمی‌رفت و دربرگیرندهوظایفاساسیکتابخانه‌هایکشور بود. اینآیین‌نامه، خلاصه‌ای از اصول و نیازهایضروریبرای توسعه انواع گوناگون کتابخانه‌ها را نیز دربر داشت.تا اواسط دهه 1980 تعداد 32000 کتابخانه از انواع و اندازه‌های گوناگون با حدود 110 میلیون جلد کتاب، برای استفاده خوانندگان، بنا شد. بیش از یک سوم شهروندان جزو استفاده‌کنندگان دائم کتابخانه به شمار می‌آمدند.با پیوستگی دو آلمان در اکتبر ۱۹۹۰، کتابخانه لایپزیک  (تأسیس ۱۹۱۳) و کتابخانه فرانکفورت  (تأسیس ۱۹۴۷) که از سال ۱۹۷۰ بخش آرشیو موسیقی را هم دربرمی‌گرفت، با عنوان «کتابخانه ملی آلمان» با هم ادغام شدند. این کتابخانه از سال ۱۸۴۸ با عنوان کتابخانه امپراتوری کار می‌کرد و از سال ۱۹۱۳ به‌عنوان کتابخانه واسپاری و مرکز اطلاعات کتابشناسی عمل می‌کند.این کتابخانه از نظر موقعیت سازمانی یک سازمان مستقل و کاملاً خودمختار است و نظارت بر آن با وزارت کشور می‌باشد.(سایت ویستا،الف،1392)

فعالیت‌ها و خدمات:

مسئولیت اولیه کتابخانه طبق قانون، مجموعه‌سازی، فهرستنویسی و تهیه کتابشناسی از منابع زیر است:
 تمامی انتشارات آلمانی‌زبان که از سال ۱۹۱۳ در خارج از کشور منتشر شده‌اند؛
 ‌آثار چاپی منتشرشده یا نوشته‌شده توسط مهاجران آلمانی‌زبان از سال ۱۹۳۳ تا ۱۹۴۵.
ناشران موسیقی و تولیدکنندگان موسیقی مدرن و ضبط‌شده
رکوردهای کتابشناختی در مجموعه‌ها و سطوح مختلف و همچنین به‌صورت الکترونیکی در قالب «کتابشناسی ملی آلمان» منتشر می‌شوند. علاوه بر این، کتابخانه ملی آلمان تولیدکننده و تأمین‌کننده خدمات گوناگونی برای کتابخانه‌های علمی و عمومی، نشر و فروش کتاب‌های منتشرشده از سوی مؤسسه‌های علمی و مراکز کتابشناسی ملی خارجی است. این خدمات در طیف وسیعی از رسانه‌های مختلف (از برگه‌عنوان‌های متعارف گرفته تا دیسک، نوارهای مغناطیسی، لوح‌های فشرده و پایگاه اطلاعاتی پیوسته) ارائه می‌شوند.(سایت ویستا،ب،1392)

در زمینه همکاری های بین المللی وظایف زیر را بر عهده دارد: شرکت فعال در کنفرانس کتابخانه های ملی اروپا (CENL) ؛ شرکت فعال در کنفرانس ایفلا؛ اجرای برنامه کنترل جهانی کتابشناختی؛ اجرای برنامه مارک بین المللی و یونی مارک (UBCIM)؛ شرکت فعال در کمیسون حفاظت و دستیابی اروپا (ECPA)؛ شرکت فعال در کمیسیون حفاظت و دستیابی آمریکا (CAB)؛ همکاری با یونسکو، ISO و انجمن بین المللی موسیقی(پوری سلطانی؛ الف ،دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی،مارس 2013)

فعالیتهای بین المللی

شرکت فعال در کنفرانس کتابخانه های ملی اروپا (CENL) ؛ شرکت فعال در کنفرانس ایفلا؛ اجرای برنامه کنترل جهانی کتابشناختی؛ اجرای برنامه مارک بین المللی و یونی مارک (UBCIM)؛ شرکت فعال در کمیسون حفاظت و دستیابی اروپا (ECPA)؛ شرکت فعال در کمیسیون حفاظت و دستیابی آمریکا (CAB)؛ همکاری با یونسکو، ISO و انجمن بین المللی موسیقی.(پوری سلطانی؛ب، دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی،مارس2013)

وظایف کتابخانه

 تدوین قواعد برای برگه آرایی؛ تدوین قواعد برای فهرست نویسی؛ همکاری ملی و نگهداری فهرستهای مستند موضوعی، مشاهیر و سازمانها؛ تهیه و تدوین استاندارد، و معیارهای کتابداری و کتابخانه ها؛ مرکز ملی ISSN؛ اجرای برنامه "ایجاد و ارتباط گسترده بین سازمانهای اطلاع رسانی و انجمن های کتابداری".(پوری سلطانی؛ج، دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی،مارس2013)

سازماندهی:

نظام رده‌بندی مورد استفاده این کتابخانه، رده‌بندی دهدهی دیویی است. شماره بازیابی کتاب شامل حروف اختصاری نام کشور مبدأ، شماره رده‌بندی دیویی، و در ردیف سوم سه حرف اول نام مؤلف است. نظام فهرستنویسی آن آمیخته‌ای از نظام آنگلو امریکن و تجربه‌های کتابداران و فهرستنویسان کتابخانه است(همشهری آنلاین،ک،26/6/91،کد184718)

کتابخانه های آلمان

مونیخ

این کتابخانه در 1983 به قصری درون قلعه قدیمی بازسازی شده‌ای متعلق به قرن 15 در حومه مونیخ به‌نام. بلوتن برگ انتقال یافت.مجموعه منابع این بخش عبارتند از: کتاب‌ها و نشریات مرجع با 30000 جلد منابع مربوط به کودکان و مجلات بین‌المللی کودکان (تا 2005)؛ 30000 جلد کتاب و منابع تحقیق درباره کودک؛ 253 عنوان نشریه تخصصی؛ و بیش از 10000 فقره سند و مدرک. سایر منابع شامل پوسترها، تقویم‌ها، نسخه‌های خطی، دستنوشته‌ها، اصل تصاویر کتاب‌های کودکان، و آثار هنری کودکان است(همشهری آنلاین،ز،26/6/91،کد184718)

بخش فارسی:

این بخش در 1990/1369 مجموعه‌ای حدود 1100 جلد کتاب، 10 عنوان نشریه، و 4 عنوان منبع پژوهشی در موضوع ادبیات کودکان و نوجوانان به همراه چند عنوان کتاب غیرفارسی (ترکی، کردی، و عربی) داشته است(همشهری آنلاین،ر،26/6/91،کد184718)

لایپزیک

مساحت این ساختمان 16850 مترمربع است. اتاق مطالعه آن دارای 450 ایستگاه کار است و تالار کنفرانس آن پذیرای مجموعه کتابخانه رایش متعلق به 1848 است. در این ساختمان موزه‌ای دائمی از کتاب‌های قدیمی در موزه کتاب و نوشته‌های آلمان نگهداری می‌شود؛ و در سرسراها و راهروهای آن ویترین‌هایی از کتاب‌ها و آثار ارزشمند تاریخی قرار دارد.(همشهری آنلاین،ق،16/8/1390،کد150522)

کتابخانه عمومی شهر بلفیلد

شهر بلفیلد در 135 کیلومتری غرب هانوفر واقع شده و حدود 300 هزار نفر جمعیت دارد و کتاب خانه عمومی بلفیلد سومین کتاب خانه شهر است .کتاب خانه دارای 499/310/1 میلیون نسخه است و 450000 میکرو فیلم.(شاکری،الف،1364،مجله مشکوه،ص144)

 

کتاب خانه دانشگاهی برمن

این شهر در 200 کیلومتری هانوفر واقع است و دارای 5/1 میلیون نسخه کتاب است.(شاکری،ب،1364،مجله مشکوه،ص146)

کتاب خانه اگوستاوافنبوتل

این کتاب خانه در شهر ولفنبوتل واقع است و دارای نیم میلیون نسخه کتاب چاپی و 4000 نسخه خطی است که اکثر انها با پوست حیوانات یکنواخت تجلید گردیده ، قدیمیترین نسخه خطی این کتاب خانه کتابیست بنام "زاکساشپیگل"(آئینه) که موضوع آن در باره مهمترین قانون آلمان میباشد. کتاب چاپی قدیمی آن  که در سال 1461 چاپ شده است به نام   ملا نصرالدین که با عکس های رنگین در ویترین است که به قولی این کتاب را گوتنبرگ مخترع چاپ شخصا چاپ کرده.(شاکری،ج،1364،مجله مشکوه،ص149)

کلن

معروفترین کلیسا کلنیادم که عظیم ترین کلیسای اروپاست.در سال 1300 میلادی تاسیس یافته و دو میلیون کتاب دارد.(شاکری،د،1364،مجله مشکوه،ص152)

توبینگن(کتابخانه گوته)

در نزدیکی شهر اشتوتگارت،از 14000 نسخه خطی موزه موقوفه، 75 کتاب خطی فارسی که 41 جادبدونه عکس و 34 جلد مصور از جمله:

شاهنامه مربوط به سده 16 یا  17م (آریانپور،الف،آذر 1354،ص31،شماره158  )-شاهنامه 1077ش یا 1666م- که به شاه سلیمان هدیه شده(آریانپورب،آذر 1354،ص32،شماره158  )- شاهنامه سده هجدهم که سال خرید ان 1765م دارای 42 مینیاتور(آریانپور،ج،آذر 1354،ص31،شماره158)-شاهنامه سال1199ق یا1784م دارای 40 مینیاتور(آریانپور،د،آذر 1354،ص36،شماره158  )-خمسه امیر خسرو دهلوی سال900ق یا 1495م(آریانپور،و،آذر 1354،ص42شماره158  ))-یوسف و زلیخای جامی1007ق یا 1598م(آریانپور،ک،آذر 1354،ص45،شماره158  )-عجایب المخلوقات ترجمه دانشمند عرب قزوینی و کاتب آن رکن الدین در زما ن اورنگ زیب در سال 1106 یا 1695م(آریانپور ،ق،آذر 1354،ص46،شماره158  )

کتاب خانه های شهر هایدلبرگ

در شهر هایدلبرگ سه کتابخانه بزرگ عمومی وجود دارد: یکی کتابخانه علمی دانشگاه شهر است که بیش از 2 میلیون کتاب و  دیگری کتابخانه آلمانی زبان شهر است که بیشتر یک کتابخانه عمومی برای همه کس است و آخری کتابخانه انگلیسی زبان شهر است که حدود 20 هزار کتاب دارد .(مهدی نفیسی،رئیس کتابخانه انگلیسی هایدلبرگ،سایت انسان شناسی و فرهنگ، 8شهریور1389)

کتابخانه شیعه کُلن آلمان

در سال 1965 توسطمؤسسه شرق‏شناسی دانشگاه کلن با پروفسور عبدالجواد فلاطوری بود.

کتابخانه شیعه کلن که در سمینار شرق‏شناسی این دانشگاه قرار دارد، علی‏رغم گستردهنبودن آن (اتاقی در حدود 5/5*6 متر مربع) مجموعه‏ای بیش از ده‏هزار کتاب درزمینه‏های مختلف تفکر شیعی، به خصوص شیعه اثنا‏عشری، در خود جای داده است: تفاسیرقرآن، فقه، فلسفه و کلام، عرفان، اخلاق عملی و به خصوص علم اصول و مجموعه فتاوا،شامل مجموعه‏های چاپی قرن 19 و 20 که در نوع خود بی‏نظیر است.(معزالدین،سعید، پایگاه اطلاع رسانی،پزوهشی و فرهنگی،1/8/1391)

ساختمان کتابخانه ملی(فرانکفورت)

  کتابخانه ملی آلمان در 3 فضای جداگانه و در 3 شهر مختلف لایپزیک، فرانکفورت و برلین قرار گرفته و هر یک از آنها به لحاظ قدمت و معماری ویژگی‌های خاص خود را دارند.ساختمان «کتابخانه آلمان» در فرانکفورت، در سال‌های 1992 تا 1996 احداث شده و دارای 47000 مترمربع فضای مفید است. این ساختمان دارای مرکز کنفرانس، نمایشگاه، رستوران، و اتاق مطالعه با گنجایش 312 نفر است.فضای اداری این ساختمان 5000 مترمربع وسعت داشته و دارای 360 ایستگاه است. مخزن کتابخانه نیز در فضایی معادل 30000 مترمربع، گنجایش حدود 18 میلیون کتاب را دارد.ساختمان آرشیو موسیقی آلمان نیز با معماری فریتس فرایمولر در سال‌های 1913 تا 1916 در برلین احداث شد. این ساختمان 27360 مترمربع مساحت دارد.

آمار منابع این 3 کتابخانه تا پایان سال 2010 به‌شرح زیر است:کتابخانه لایپزیک: 14 میلیون و 300 هزار قلم کتابخانه فرانکفورت: 8 میلیون و 300 هزار قلم کتابخانه برلین: 1 میلیون و 500 هزار قلم. علاوه بر آن روزانه بیش از 1500 عنوان جدید نیز به این 3 مجموعه افزوده می‌شود.(همشهری آنلاین،ب،16،آبان،1390)

فهرست نویسی

فهرستنویسی پیش از انتشار یکی دیگر از فعالیت‌های گسترده کتابخانه ملی آلمان است. در برنامه فهرستنویسی پیش از انتشار این کتابخانه حدود 5500 ناشر با این طرح همکاری دارند و تقریبآ 80 درصد آثار منتشر شده در داخل و خارج از کشور در قالب این برنامه فهرستنویسی می‌شود..(همشهری آنلاین،ج،16،آبان،1390)

شرایط و نحوه دسترسی:
▪ کتابخانه ملی آلمان به‌عنوان کتابخانه مرجع عمومی، بدون هر محدودیتی در هر سه مکان قابل دسترسی است. برای اطلاعاتی که در پاسخ به درخواست‌های کتبی ارائه می‌شود باید طبق جدول رایج اجرت‌ها و غرامت‌ها، وجهی پرداخت شود.(همشهری آنلاین،د،16،آبان،1390)

نتیجه گیری

آلمان یکی از کانون‏ها و قطب‏های بزرگ فرهنگی جهان است. شاخص‏های فرهنگی این کشوردر سطح بالایی قرار دارد؛ مثلاً هر سال بزرگ‏ترین نمایشگاه کتاب در جهان، درفرانکفورت آلمان برگزار می‏گردد.در حال حاضر تعداد فراوانی از نسخ خطی اسلامی در مخازن و انبارهای مراکز علمی- تحقیقاتی و کتابخانه های مشهور آلمان نگهداری می شوند که تاکنون به ثبت نرسیده است. این مخطوطات می توانند پاسخگوی سوالات تاریخی بسیاری باشند.مدیر بخش شرق شناسی کتابخانه ملی برلین با اشاره به تخمین های غیر رسمی اولیه که از سوی یکی از همکاران وی در دانشگاه لایپزیک درسال 2009 ارائه گردیده است،گفت: حداقل بیست هزار نسخه خطی اسلامی در مخازن کتابخانه‏های آلمان نگهداری می شوند که تاکنون در کاتالوگها به ثبت نرسیده است. این در حالی است که نسخ خطی اسلامی که نزد افراد حقیقی نگهداری می شوند، منظور نشده است(رواخ ،کرستوفر،1392،شماره : ۵٩۶۵٩۶)

منابع و مآخذ

آریانپور،امیراشرف،الف،ب،ج،د،ک،و،ق،آذر 1354،شماره158،نشریه فرهنگ و هنر،مقاله گنجینه های هنر ایان در المان

افشار،نوذری،1378،شماره75،ص261،ماه نامه مجله نور

پوری،سلطانی؛الف،ب،ج، دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی،مارس2013

سایت سفارت:http://www.teheran.diplo.de/Vertretung/teheran/fa/01__willkommen/Deutschlandkarte/__Deutschlandkarte.html

سایت ویستا،الف،ب،ج،د،18/2/1392،مجله الکترونیکی،کتابخانه ملی آلمان

شاکری،رمضان علی،الف،ب ،ج،د،بهار 1364،شماره7،مجله مشکوه،پایگاه مجلات نور،دیداری از کتابخانه های چهار کشور اروپائی

رواخ،کریستوفر،مدیرشرق شناسی کتابخانه ملی ،سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، رایزنی فرهنگی ایران برلین 14/1/92 شماره596596

همشهری آنلاین،الف،ب،ج،د،ک،ز،ر،ق،16،آبان،1390