با افول دولت صفوی و آغاز سلسله افشاریه، سرزمین ایران با وضعیتی بحرانی، یعنی حمله افاغنه از شرق و عثمانیان از غرب مواجه شد. با این که در این دوره، توجهی جدی و حمایتی گسترده از هنر و هنرمند صورت نپذیرفت، اما کتابهایی به نام ، همچون تاریخ جهان گشای نادری مصور یافت، که از ارزش هنری کافی برخوردار است. آن چه، نگاره های این کتاب را حایز اهمیت می سازد، آن است که یکی از آخرین کتبی است که در چهارچوب سنت های کتاب آرایی ایرانی - اسلامی ایران مصور شده و هم چنین در نگاره های آن نخستین بارقه های مکتب ایرانی سازی به چشم می خورد. ویژگی های بصری نگاره های این کتب که تناسب کاملی با مضمون نظامی و سیاسی کتاب دارد؛ توانست حدود 200 سال هنر نقاشی ایرانی را تغذیه کند. در این مکتب نیز بسیاری از ویژگی های هنر نقاشی پیش از دوره سلجوقی در ایران، دوباره احیا و به کار گرفته شد.


 

کتاب جهانگشای نادری نوشته میرزا مهدی خان منشی استرآبادی -منشی و مورخ نادر شاه افشار- (درگذشت بین ۱۱۷۵ تا ۱۱۸۲ قمری) است. محتوای کتاب درباره تاریخ ایران در اوایل سده ۱۲ خورشیدی/اواسط سده ۱۲ قمری و زندگی نادر شاه و لشکرکشی‌های وی به مناطق مختلف است. این کتاب نثری فنی و مصنوع دارد و در آن از واژه‌های عربی بسیاری استفاده شده‌است. این کتاب مهمترین اثر مربوط به تاریخ ایران در زمان نادر است و چون نویسنده از نزدیکان نادر بوده‌است و حوادث را به چشم خود دیده‌است، ارزش بسیار بالایی دارد.

کتاب جهانگشای نادری توسط عبداللّه انوار در سال ۱۳۴۱ در انتشارات انجمن آثار ملی ایران چاپ شده‌است. همچنین نسخه‌ای از این کتاب به تاریخ ۱۱۷۹ قمری/۱۱۴۴ خورشیدی وجود دارد که چند نگاره زیبا و پرارزش دارد. این نسخه متعلق به عبدالعلی ادیب برومند بوده و به صورت افست در انتشارات سروش به سال ۱۳۷۰ به چاپ رسیده‌است.

معرفی یک نسخه مصور تاریخ جهانگشای نادری

 

نسخه مورد معرفی تاریخ جهانگشای نادری اثر میرزا محمد مهدی استرآبادی است که خطی ، و مصور و دارای مشخصات زیر است.

قطع کتاب 35×22 است به خط نستعلیق کتابتی با قلم درشت متوسط که در آغاز آن دو صفحه تذهیب شده ، با سر لوح گل و بته خطائی دیده میشود و در پایانش تاریخ 1171 هجری قمری بدون ذکر نام کتاب رقم گردیده است. این نسخه که در اصل چاپ شده ، مصور است و یکی از مهمترین و نایابترین نسخه های مصور عالم و به جهات زیر در خور توجه بسیار میباشد.

همه تصویرهای کتاب رنگین و نمایش جنگهای نادر شاه و مجالس مربوط به اوست که در سیزده تای آنها حضور نادر شاه باشکوه قهرمانی در حالیکه هالة‌زرینی به نشانة فرة کیانی برگردسر دارد جلب توجه می کند.

آرایش صحنه ها و صورت اشخاص آن، با قیافه های متمایز و زمانی بودن جامه ها و کلاه هایشان حکایتگوی آنست که صورتگر تصویرها در دربار نادر و همراه وی بوده و در هریک از میدانها و موقعیت ها ،انگاره ها ی لازم را آماده میکرده و سپس بساخت و ساز آنها می پرداخته است. و گرنه با تخیل محض ، طراحی این مجالس و شبیه سازی اشخاص نمی توانسته است کاری چنین هنری و دلپسند بشمار آید .

حضور سه تن در برابر نادر چند جا تکرار میشود که دو تن از آنان بر اثر کاوش و دقت در دیگر تصویر ها شناخته شده اند و آندو یکی نصراله میرزا دومین پسر نادر و دیگری محمد مهدی خان استر ابادی دبیر خاص وی و نویسنده این کتاب است بدین توضیح که صورت نصراله میرزا بقرینه اینکه در چند مجلس دیگر از جمله مجلس ملاقات با محمد شاه کورکانی پادشاه هندوستان دیده میشود شناخته شده وچهره میرزا مهدی خان به قرینه اینکه مردی در برخی از جنگها، پیش نادر ایستاده ودر یکی از صحنه ها در بغل گرفته است و این شخص کسی جز میرزا مهدی خان نمیتواند باشد.

با شباهت کاملی که بین طرح زرین روی جلد کتاب مورد معرفی با جلد کتابیکه میرزا مهدی خان در برابر نادر به سینه خود فشرده وجود دارد میتوان مسلم دانست که کتابت و نقاشی نسخه بدستور و سفارش میرزا مهدی خان انجام پذیرفته و حتی جلد آن نیز پیش از پایان پذیرفتن نقاشی اش تهیه شده است.

با تحقیقاتی که بوسیله (مردیس اون) مینیاتور شناس فارسی دان انگلیسی و (میس تدلی) رئیس قسمت نسخه های خطی و مصور فارسی در (بریتیش میوزیوم) و چند تن از هنرشناسان ایرانی و خارجی دیگر در انگلستان و فرانسه و امریکا و ایران و  ترکیه بعمل آمده است ، نسخه مصور دیگری که از حیث تاریخ و سبک و موضوع همانند این کتاب باشد سراغ نشده و بنظر نرسیده است.

تصویرهای این نسخه از دو نظر اهمیت فوق العاده دارد یکی از نظر هنری و دیگر از جهت تاریخی :

 

الف. اهمیت تصویرهااز نظر تاریخی

هر چند هنر نقاشی در سطح بالا بجای خود هنری والا و ظریف و دلنواز است و جنبه های خیال پروری، مایه بخش زیبائی و دل انگیزی و گسترش آن در مرزهای برتراندیشی و تنوع بشمار میرود ولی آنگاه که با حفظ ویژگیها و امتیازات هنری و ابتکارات ذوقی هنرمند، متکی بواقعیت خاص و مستند باتفاقهای تاریخی باشد از یک امتیاز اضافی دیگر نیز برخوردار خواهد بوداین امتیاز عبارت از نمایان سازی صحنه و منظره یی یا تصویر شخص یا اشخاص معین است که علاوه بر جنبه هنری از نظر شناساندن یک موجودیت حقیقی و ضبط و تجسم یک واقعه مهم نیز سودمند میباشد و در موارد گوناگون مورد استفاده و استناد قرارمی گیرد. اگر نیروی آفرینشگر نقاش در خلق یک اثر هنری آزاد مطلع، پهنة ظهور و خودنمائی گسترده تری در پیش دارد در عوض دقت و باریک اندیشی و خورده بینی اودر آفریدن یک نقش مستند و قیدهای ویژه اش در انطباق دقیقه های ذوقی با موضوع زندة کار خود برای او و تعهدش توفیق بیشتر ببار میآورد. بهر تقدیر نقاشی مستند خاصه اینکه جنبه تاریخی داشته باشد در بازگو کردن واقعیت های گذشته، فصلی از تاریخ زنده و مجسم است که همداستانی هنر و تاریخ و حضور هنرمند را در متن سرگذشتها یا کنار ماجراها نشان میدهد و از این نظر داری ارج و اهمیت بسیار میباشد.

از دوران سرداری و پادشاهی نادر که یک عصر شکوهمند قهرمانی در تاریخ سیاسی کشور است غیر از مجلسهای این کتاب نقاشیهای مستند و معاصر در هیچ جا بدست نیامده و با این ترتیب پیداست که وجود این تصویرها در این کتاب از لحاظ حیثیت مملکتی و اعتبار سیاسی تا چه اندازه برای ایران و ایرانیان مغتنم است شرح مجلسها به ترتیب ازاینقرار میباشد.

1.نخستین تابلو جنگ نادر با اشرف افغان د رمحل مهماندوست دامغان بقطع(5/16×19)میباشد. درین مجلس نادر بر اسب سپیدرنگی سوار است و در قلب سپاه ایران پیش میرود و اشرف افغان با سپاهیان خود در برابر توپهای آتش نشان به حال گریز دیده میشوند- علمدار آنان نیز از اسب بروی زمین در غلتیده است.

2-دومین تابلو جنگ نادر با افغانها  در صحرای مورچه خورت باندازه 17 * 20 در اینجا باز افغانها از برابر لشکریان نادر رو به هزیمت نهاده اند . نادر در میدان جنگ سوار بر اسب متوقف است و 3 تن ، که دو نفر آنان یکی نصراله میرزا و دیگری میرزا مهدی خان است و سومی بعلت شباهت زیادش با نادر شاید ابراهیم خان ظهیر الدوله برادر وی باشد دست فرا سینه در برابرش ایستاده اند .

3 تابلوی سوم جنگ نادر با اشرف افغان در زرقان شیراز به اندازه (5 /13 * 14 ) است درینجا نادر سوار بر اسب ابرش در حالیکه گرز کوچکی بر دست دارد متوقف است و لشکریان اشرف در حال گریزند.

4 تابلوی چهارم جشن دامادی رضا قلی میرزا در عمارت چهار باغ مشهد مقدس باندازة (17 * 19 ) در این مجلس نادر در صدر عمارت بر روی یک دوشک زربفت مروارید دوزی شده ئی نشسته و بر متکائی جواهرنشان مزین به نقشهای زرین ، تکیه داده است در حالیکه یک مجمر طلایی پر از آتش در برابر اوست و رضاقلی میرزا در سمت راست و نصراله میرزا در سوی چپش ، ایستاده اند . و عده ای از سران لشکری و کشوری در حاشیه مجلس بهمین وضع قرار دارند و رقاصه های خوش سیما و خوش لباس با آهنگ ساز رامشگران بپایکوبی مشغولند .

5- تابلو پنجم محاصره و تسخیر هرات است باندازه 5/19×16 در اینجا برج و باروی شهر هرات با سپاهیان قادر که گرداگرد او بجنگ و ستیز مشغولند نشان داه میشود. نادر سوار بر اسب است و چندین تن از سربازان دلاور ،  اسیران کتف بسته را با تعدادی سرهای بریده به او عرضه می کنند.

6-ششمین تابلو جنگ نادر با عثمان پاشا سردار سپاه عثمانی بقطع 15×19 است. در اینجا نادر در قلب سپاه انبوهی که مشغول حمله به لشکریان عثمانی هستند ایستاده وجماعتی از سپاهیان ایران در کمرکش کوه سنگر گرفته ، عثمانیها را هدف آتش قرار داده اند.

7- تابلوی هفتم. جنگ نادر با عبداله پاشا ، فرمانده سپاه عثمانی است(بقطع15×26) در این تابلو ایراینان سپاه عثمانی را شکست داده و کشته عبداله پاشا را پیش پای اسب نادر اندخته و سه تن دست فراهم، در برابر نادر ایستاده اند که یکی از آنان کتابی در بغل گرفته و این همان میزرا مهدی خان ، نویسنده تاریخ جهانگشاست.

8- هشتمین تابلوی کتاب مجلس تاجگذاری نادر در دشت مغانست(بقطع3/16×19) که چادر سلطنتی بزرگی را نشان میدهد. نادر با سرافرازی هرچه بیشتر بر روی مسند مجللی دو زانو نشسته و شمشیرش در برابر اوست کنار وی رضا قلی میرزا در سمت راست و نصراله میرزا و امامقلی میرزا در سمت چپ ایستاده اند. عده ای از سران مملکت در حاشیه مجلس با قیافه های مختلف ولی با لباس همانند بترتیب تشریفاتی ایستاده و نشسته اند و ظرفهای پر از شیرینی پیش آنهاست موزیک شاهی سرگرم نواختن و توپ ها در حال شلیک شدن است. چند ظرف زرین سرپوش دار و بی سرپوش نیز در میان مجلس دیده میشود. وضع ایستادن و نشستن حاضران بگونه قرینه سازی است.

9- مجلس نهم. محاصره قندهار را در سال 1150هجری ارائه میکند (بقطع20×16) نادر کنارخندق کنده شده در گرداگرد شهر، سوار بر اسب ایستاده و دستور داده است توپها را بسوی بارة شهر آتش کرده اند و عده ای از سپاهیان نردبانهای بزرگ را از اینسوی خندق به باروی شهر متکی ساخته ، مشغول بالا رفتن و نصب پرچم پیروزی بر فراز حصارند. در حالیکه مردم شهر نیز تفنگها را از روزنه های بزرگ برج و بارو بسوی محاصره کنندگان نشانه گرفته اند.

10- در دهمین مجلس (بقطع16×22) نادر در صحرای کرنال ، با هیبتی در خور فاتح هندوستان دیده می شود که بر اسب ابرش نشسته است و گروه بیشماری از سپاهیان ایران مشفول زد و خوردند. سعادت خان ، سردار سپاه هند در هودجی که روی فیل قرار دارد با کتف بسته به حضورنادر آورده شده است.

11- در مجلس یازدهم (اندازه13×16) عمارت سلطنتی محمد شاه گورکانی پادشاه هند بنظر میرسد که شاه روی مسند مجلل برمتکای مروارید نشانی تکیه داده. در سمت راست مجلس نصراله میرزا روبروی وی نشسته و چندین تن از ایرانیان پشت نصراله میرزا یستاده اند و در سوی چپ عمارت چند تن از بزرگان هندی کنار تخت پادشاه گورکانی حضور دارند. در این جا یک قطعه الماس درشت که گویا کوه نور یا دریای نور است در کف راست محمد شاه مشاهده میشود که با چهره ئی ناراحت به نصراله میرزا میدهد.

12- مجلس دوازدهم (بقطع13×16) همان عمارت سلطنتی را نشان میدهد . نادر برروی یک زیر انداز زرین و ملیله دوزی شده ئی نشسته و تکیه گاه مروارید نشانی با نقوش طلائی در پشت او قرار دارد. محمدشاه با نهایت خضوع ، دست ها در بغل ، پیش او زانوی تذلل زده ، در حالیکه نادر جقه ای بکلاه وی نصب میکند. در این مجلس نصراله میرزا و عده ای از ایرانیان پشت سر نادر ایستاده اند وچند عودسوز زرین بر روی زمین در پایین شاه نشین جلب نظر میکند.

13- مجلس سیزدهم جنگ نادر با ایلبارس خان و فتح خوارزم است (بقطع24×17) که از همه تابلوهای کتاب بزرگتر میباشد. درین تابلو نادر پیشاپیش سپاه در حال تاختن است و سپاه ایران ترکمانان را که روبفرارند دنبال میکنند و بسیاری از آنان را بخاک هلاکت میافکنند.

نگارندگر این نقاشیها معلوم نیست چه کسی بوده و باحتمال ممکن است محمد علی بیک نقاشباشی در دربار نادر ، پسر ابدال بیک یا علی بن محمد زمان باشد.

ب. اهمیت تصویرها از لحاظ هنری: (پدید آمدن مکتب ایرانی سازی)

 

 

   
 

 

 

پدید آمدن مکتب ایرانی سازی بعد از تکامل و سپس انحطاط مکتب مینیاتور یا (نقاشی به اصطلاح چینی سازی) یکی از توفیقات گرانمندیست که در نتیجه کوشش و موقع شناسی چند تن از استادان بلند پایه اواخر عهد صفوی نصیب نقاشی ایران گردیده و باب پر افتخاری را در تاریخ هنر مستقل ملی ما گشود.

درمیان بنیان گذاران مکتب ایرانی سازی سهم عمده را محمدزمان محمد یوسف دارا بود که برای تحصیل نقاشی به ایتالیا فرستاده شد و او در آنجا سخت زیر تأثیر و نفوذ نگارگری اروپا قرار گرفت و سالها در رشته آب و رنگ و گاهی رنگ و روغن به تمرین نقاشی فرنگی و رونگاری از تابلو های آنان پرداخت.

محمد زمان پس از بازگشت از ایتالیا مدتی در هندوستان در دربار پادشاه مغول هند بسر برد و سپس در ایران مکتبی خاص بوجود آورد که اساس شیوه ایرانی سازی شد و در آن مکتب بتدریج جنبه ایرانی را بر دو جنبه دیگر غلبه داد و سبکی مستقل و جذاب و با ملاحت بظهور آورد که مورد استقبال نگارگران معاصر وی قرار گرفت و مدتها بعد تا آواخر عهدزندیه سر مشق استادان بزرگی چون آقا صادقی و میرزا بابا بود. محمد زمان از استادان بزرگ نقاشی ایرانست که از نظر پیشقدم بودن در تأسیس مکتب ایرانی سازی و چیده دستی تام در پدید آوردن نقش های دلنواز و بدیع حق بزرگی بگردن هنر ملی ما دارد و متأسفانه هنوز چنانکه شایسته است به  ارج مقام والای او در ایران توجه نشده است. مکتب محمد زمان که علیقلی و محمد حسن رضوی نیز از نمایندگان برجسته آن بودند ، پس از وی تکامل و پختگی بیشتری یافت. و در عهد نادر آراستگی تام و آمادگی تمام برای ایفای تعهدهای هنری پیدا کرد و به اوج شکوهبار خود رسید .

باری تصویر های کتاب مورد بحث از لحاظ هنری عالی ترین نمونه سبک ایرانی سازی و بهترین نماینده مکتب تکامل یافته محمد زمان است که بتمام جهات حاکی از تجلی نبوغ ایرانی در نشان دادن یک روش صددرصد مستقل و ملی در هنر نقاشی است. درخشندگی وچشمگیری و جاذبة رنگ در تصویر های این کتاب که از ترکیب الوانش، گوئی پرتو نشاط و سرفرازی و غرور ساطع است و از نمایش حرکت و جنبش و کرو فر سپاهیان در هر صحنه رازبقا و نام آوری و برتر منشی ، از زیر کلک سحرآفرین نقاش رخ میگشاید همه و همه حکایتگر آنست که این شیوه اصیل و ظریف همدوش بااعتلای سیاسی عهد نادر به والاترین درجه ترقی خود رسیده وهمزمان با افول ستاره قدرت و توان نادری بسراشیب ضعف نزدیک شده است- جای کمال تأسف است که از آن دوران نقاشی هائی دیگر بدین پایه از تعالی هنری و تاریخی بدست نیامده و مهمترین عصر تکامل چنین سبکی جذاب از این بابت کم حاصل بوده است- در خاتمه یاد آور میشود که جلد این کتاب گل وبوته زرین با حواشی زرنشان میباشد و بطور مسلم از کارهای نگارگر وزرنشان ساز و مذهب دوران نادر یعنی محمد هادی میباشد. و باید اضافه کرد که این کتاب تنها نمونه هنر کتابسازی و جامع جهات مختلف هنری و تاریخی دوره افشار است.

صحیفه سجادیه

 

 

صحیفه سجادیه به روایت نجم الدین بهاء الشرف علوی یکی ‌از ‌آثار دوره افشاریه محسوب می‌شود که در اواسط قرن 12 هجری قمری توسط سید مرتضی موسوی کتابت شده است.

یکی از امتیازات این نسخه جلد روغنی بسیار نفیس ، کار علی اشرف ، هنرمند مشهور دوره افشاریه است. این نسخه در اندازه 8 در5/12 سانتی‌متر و متن ‌آن به خط نسخ عالی و ترجمه آن‌ به خط نستعلیق خفی بر روی کاغذ آهار مهره اصفهانی کتابت شده است.

این نسخه دارای جداول ، اوراق و کمند کشی آن به نقره تحریردار و سیاهی و مزین به حواشی است و اکثر حواشی از روی نسخه به دست خط علامه مجلسی و نیز ابن سکون به خط شیخ محمد بن ادریس روایت شده است.

منابع

  1. 1.      دانشنامه اسلامی (نوشته رضا شعبانی)
  2. 2.      از نادرشاه تا آقامحمدخان، صص ۲۴ و ۲۵.
  3. 3.      متون تاریخی به زبان فارسی (ص ۱۸۵)

4-نوایی، عبدالحسین، متون تاریخی به زبان فارسی، سازمان سمت، ۱۳۷۵. (ص ۱۸۵ تا ۱۸۹)

5-رستگار فسایی، منصور، انواع نثر فارسی، سازمان سمت، ۱۳۸۰. (ص ۵۳۵)

6-تاریخ ادبیات ایران و جهان (۲)، سال سوم آموزش متوسطه، رشته علوم انسانی، دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۸۲.