مرکب یعنی ترکیب شده از چند چیز و چون مرکب خوش نویسی از چند ماده درست شده به آن مرکب گفته اند و نیز چون غالب مرکب ها در نظر مردم مرکب مشکی بوده، از کلمه ی مرکب ، رنگ سیاه تداعی می شود. در فارسی به مرکب، سیاهی گفته اند و در رساله های کهن واژه ی سیاهی به معنای مرکب، بسیار به کار رفته است.

قدیمی ترین کتابی که درباره ی مرکب سازی دیده شده است «عمده الکتاب وعده ذوی الابا» به زبان عربی از معزبن باریس تمیمی صنهاجی است .این کتاب را بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی با تحقیق، نحیب مایل هروی و عصام مکیه، چاپ و منتشر ساخته است (1409 ه. ق). مؤلف ، یکی از پادشاهان بنوزیری افریقاست و تاریخ وفات او را 455 ه. ق در قیروان نوشته اند. وی در این کتاب آن چه را خوش نویس و نساخ به آن محتاج است از جمله انواع مرکب های سیاه و الوان جمع کرده و به دقت شرح داده و می گوید: آن چه را خود تجربه کرده و آزموده ام در این کتاب گردآورده ام. به نظر من این کتاب غنی ترین اثر در این موضوع است .

مهم ترین و قدیمی ترین نسخه مرکب حاوی چهار ماده اصلی است که در عبارت های زیر به صورت نظم و شعر بیان شده است:
«هم وزن دوده زاج است
هم وزن هر دو مازو
هم وزن هر سه صمغ است آنگاه زور بازو»


رَنْگهْ نویسی

این مفهوم در لغت به‌معنای نوشتن با رنگ (مرکّب‌های رنگین) است و در عُرفِ خوشنویسان، خوشنویسی با مرکّب‌های الوان یا طلا (زر) و نقره (سیم) حلّ یا محلول لاجورد، سیْلُو و ژنگار (زنگار) را می‌گفته‌اند. خطاط یا کاتبی که با انواع مرکّب‌های رنگین مأخوذ از نباتات و معدنیات کتابت می‌کرده، به‌عنوان "رنگه‌نویس" و خط او نیز "خط رنگه" یا "خط رنگی" نامیده می‌شده است .

رنگه‌نویسی در تاریخ خوشنویسی پیشینه‌ای دیرینه ندارد، بلکه از سده 9 ق. در نزد خوشنویسان شناخته شده است. البته در نوشتن سرفصل‌ها و عنوان‌های نسخه‌های خطی و هم در کتابت سرسوره‌ها و اسمای حُسنی‘ در نسخه‌های قرآن، از دیرباز نوشتن با مرکّب‌های الوان مانند سفیداب، سیْلُو شنگرف، زر و سیم محلول، و آب زعفران معمول بوده است؛ اما در سده 9 ق. بعضی از مُصحف‌نویسان در کتابت نسخه‌های قرآن به تنوع و تفنن در رنگ مرکّب توجه کردند و نسخه‌هایی از قرآن مجید کتابت شد که در هر صفحه آنها سه سطر به‌صورت جَلی و گُنده می‌آمد و این سه سطر را خوشنویسان با استفاده از مرکّب‌های الوان، مانند زر محلول، محلول لاجورد، و نقره حل‌شده می‌نوشتند.

بی‌گمان این نوع نسخه‌های قرآن ـ که در عرف نسخه‌شناسان معاصر به قرآن سه خطی شهرت یافته است ـ انگیزه کتابت با مرکّب‌های الوان یا رنگه‌نویسی را در عصر تیموریان ایجاد کرده و در عصر صفوی بر رونق و گستره آن افزوده است؛ تا جایی که خوشنویسانی چون مولانا علی رستم و سلیم نیشابوری ـ که بیشتر با مرکّب الوان کتابت می‌کرده‌اند ـ با شهرت رنگه‌نویس شناخته شده بودند .

رنگه‌نویسی در قلمرو خوشنویسی کاری دشوار بوده است؛ زیرا نوشتن با محلول زر، نقره، لاجورد، سیلو، و ژنگار، به‌سبب وجود براده‌های فلزی و معدنی در این نوع از محلول‌ها، که بر شَقّ و قَطَّ قلم‌نی تأثیر می‌گذاشته، از عهده همه خوشنویسان برنمی‌آمده است. دلیل اینکه رنگه‌نویسی در حوزه چند سطر از نسخه‌های قرآنی و یا نوشتن قطعه‌ها و رُقعه‌های خط ـ که دارای دو تا چهار سطر بوده‌اند ـ محدود می‌شده نیز ناشی از دشواری در رنگه‌نویسی بوده است.

کاغذی که رنگه‌نویس از آنها استفاده می‌کرده، به‌لحاظ رنگ، با کاغذ روشن و نیم‌رنگ دیگر کاتبان تفاوت داشته، به‌طوری که خوشنویس در رنگه‌نویسی عموماً از کاغذهایی که دارای رنگ‌های تیره و تاریک بوده استفاده می‌کرده است؛ زیرا مرکّب‌های الوان، خاصّه محلول زر و سیم، بر این گونه کاغذ، بیشتر قابل رؤیت بوده و به چشم می‌آمده است؛ چنان‌که شاعری گفته است: رنگ‌هایی که تیره‌رو باشد/ خطِ رنگی در او نکو باشد .

رنگه‌نویسی امروزه نیز، مانند گذشته، در میان خوشنویسان رواج دارد؛ با این تفاوت که خوشنویس امروزی به‌جای مرکّب‌های الوان نباتی و معدنی، از جوهرهای رنگین استفاده می‌کند که عاری از هرگونه براده و ذره‌های مرکّب الوان پیشین است. به همین سبب، رنگه‌نویسی معاصر به دشواری رنگه‌نویسی گذشته نیست.

در شیوه رنگه نویسی هرکدام از یک یا چند سطر از هر صفحه را به یک رنگ کتابت کرده و سطرهای دیگر را نیز به رنگ‌هایی دیگر می‌نوشتند و بدینگونه، هر صفحه از نسخه با چندین رنگ نوشته می‌شد. این شیوه در برخی از نسخه‌های نفیس که از دیدگاه خوشنویسی نیز ارزشمند هستند اجرا می‌شد و نمونه‌های آن بیشتر بر کاغذهای الوانِ تیره‌رنگ نگاشته می‌شد تا نوشته‌ها با جلوه زیباتری نمایان شود. در برخی از نمونه‌های این شیوه،نوشته‌های یک صفحه را به رنگی و نوشته صفحات دیگر را به رنگ‌های دیگر می‌نگاشتند و این نمونه‌ها نیز جزو مفهوم رنگه‌نویسی به شمار می‌آید.
برای نمونه‌ای از این شیوه در «شکل 1» ، تصویر یکی از صفحات مرقع شماره 3305 کتابخانه آستان قدس رضوی را می‌بینیم. این نسخه به نسخ ایرانی و توسط محمد شفیع تبریزی در سده سیزدهم کتابت شده است. چنانکه می‌بینیم برخی از سطرهای این صفحه به سرخی و برخی دیگر به سپیداب نوشته شده است.

شکل 1
برای نمونه دیگر در «شکل 2»، تصویر یکی از صفحات دستنویسی از دعای صباح (شماره 3581 کتابخانه مجلس ، مورخ 1252 ق) را می‌بینیم. این دستنویس که به قطع بیاضی و به شیوه رنگه‌نویسی نگارش یافته اثر قلم رضاقلی شاملو خوشنویس سده سیزدهم هجری است که به تصریح خود وی در انجامه ، از روی خط احمد نیریزی کتابت شده است (برای مشخصات دو اثر وی نک : احوال و آثار خوشنویسان ، ج 4 ، ص 1070).

شکل 2
رنگه‌نویسی شامل نگارش سطرهایی یا صفحاتی از نسخه به رنگ‌های گوناگون است و لذا باید توجه داشت که اگر صرفاً در نگارش عناوین و سرفصل‌های نسخه‌ها از یک یا چند رنگ استفاده شده باشد نمی‌توان برای چنین مواردی نیز اصطلاح «رنگه‌نویسی» را به کار برد. کاربرد زر محلول را نیز نمی‌توان در حیطه «رنگه‌نویسی» به شمار آورد و اینگونه موارد جزو تعاریفی چون «تکحیل» (تحریر) قرار می‌گیرد؛ مگر اینکه همراه با زرِ محلول از رنگی جز سیاهی در کتابت استفاده شده و تغییر رنگ‌ها نیز در سطرها و صفحات صورت گرفته باشد نه در عناوین و سرفصل‌ها.

شنگر ف
در فرهنگ توصیفی شیمی از پرویز بالازاده درباره شنگرف آمده است که جسمی با فرمول شیمیایی
HgS که دارای بلورهای شش گوش قرمز رنگ است. آنرا با هدایت گاز هیدروژن سولفید(H2S) به محلول نمک های جیوه تهیه می کنند. شنگرف در ابتدا سیاه رنگ بوده ولی بعد از حرارت دادن به گونه پایدار قرمز، تغییر می‏یابد. که در لاتین ان را به نام Cinnabar می شناسند.
در طبیعت به صورت بلور موجود است و از کانیها است. به طور صنعتی نیز تولید میشود.
برای تولید رنگ قرمز شنگرفی در نقاشی به کار میرود. همچنین قدیم در نگارش نسخ خطی برای نوشتن به
رنگ قرمز بکار می رفته است.( نک به قرآن سی پاره 1732در کتابخانه شاهچراغ(ع)).
سنگ لاجوَرد
لاجوَرد (به لاتین:
Lapis lazuli) ترکیب شیمیایی آن شامل فسفات آب‌دار طبیعی آلومینیوم، آهن، منیزیم و کلسیم می باشد. و یا به عبارت دیگر ترکیبی از لازورایت، کلسایت، پایرایت و دایپوسیت می باشد. این سنگ به خاطر سختی و رنگ آبی خوش‌رنگ موسوم به لاجوردی اش در جواهرسازی به عنوان نگین به کار می‌رود.
این سنگ قیمتی آبی‌‌رنگ است که بخاطر رنگ آبی سیر آن، و قابلیت پودر شدن و کنده‌کاری روی آن از هزاران سال پیش در جهان خواهان زیادی داشته‌است. استخراج این سنگ بیش از ۲۵۰۰ سال در افغانستان رواج داشته و عمدتاً به مصر باستان صادر می‌شده‌است.
  پژوهش‌ها نشان داده که لاجوردِ استخراج‌شده از معدن سَرِ سنگ، در اعماق کوه‌های هندوکش در افغانستان تنها منبع شناخته‌شدۀ لاجورد در دنیای باستان بوده‌است.  در مجسمه طلای فرعون و نفرتیتی در قسمت چشم کار گرفته شده است. در قدیم هنر مندان از پودر لاجورد به عنوان رنگ برای مینا کاری و نقاشی استفاده می کرده اند. درجه سختی سنگ لاجورد به طور معمول ۵ است.
به آن لازورد و لاژورد نیز گفته شده‌است. این سنگ در افغانستان به میزان وسیع استخراج می‌شود.
  زیور سازی و سورت بندی این سنگ در پاکستان، هندوستان و قسماٌ در افغانستان و ایران و سویس صورت گرفته سپس بخارج صادر می‌گردد.
سنگ لاجورد علاوه بر زیورآلات تولیدات دیگری از قبیل مجسمه و بت، مُهرۀ شطرنج و غیره نیز دارد.

اطلاعات برخی از گیاهان رنگزا

ردیف

گیاه

نام گیاه‌شناسی

سن رنگزایی

قد

رنگ گل

زمان گل‌دهی

بخش رنگزا

دندانه

رنگ روی پشم

1

غغافث (چای جنگلی)

Agrimonia eupatoria

چندساله

90 تا 120 سانتی‌متر

زرد

مرداد ماه

برگ و ساقه

زاج سفید

زرد برنجی

2

آلکانت

Anchusa offinicinalis

دوساله

30 تا 90سانتی‌متر

آبی

اواسط تابستان

ریشه

 

رنگ قرمز (برای غذا)

3

عرق‌الدم

Sanguinaria canadensis

چندساله

15 تا 30 سانتی‌متر

سفید

بهار

ریشه

بدون دندانه

نارنجی

             

ریشه

زاج سفید

زنگی

             

ریشه

کلرید قلع

صورتی مایل به قرمز

4

رازیانه

Foeniculum vulgare 'Purpurascens'

سالانه

90 تا 180 سانتی‌متر

زرد

تابستان

تمام قسمت‌ها

زاج سفید

زرد روشن

5

گل ژاپنی

Rudbeckia fulgida 'Goldstrum'

چندساله

60 تا 90 سانتی‌متر

طلایی

تابستان

برگ و ساقه

زاج سفید

طلایی و نارنجی کدر

             

گل‌های نو رس

زاج سفید

سبز زیتونی روشن

6

گل اشرفی

Coreopsis grandiflora

چندساله

30 تا 60 سانتی‌متر

زرد

اوایل تابستان

گل و ساقه

زاج سفید

زرد

               

کات کبود

قهوه ای

7

گل کوکب

Dahlia spp.

tender per.

25 تا 150 سانتی‌متر

تمام رنگها جز آبی

تابستان تا اواخر پاییز

گل

زاج سفید

رنگ زرد تا نارنجی

8

گل طاووسی

Genesta tinctoria

درختچه

60 تا 90 سانتی‌متر

زرد

خرداد ماه

تمام قسمت‌ها

زاج سفید

زرد

9

گل بابونه

Anthemis tinctoria

چندساله

60 سانتی‌متر

زرد

اواسط تابستان

گل

زاج سفید

زرد

 

(مارگریت طلایی)

       

گل

کلرید قلع ، دی کرومات پتاسیم

طلایی، نارنجی

 
             

برگ

زاج سفید

سبز

10

گل اشرفی طلایی

Coreopsis tinctoria

سالانه

30 تا 60 سانتی‌متر

طلایی، خرمایی، دو رنگ

اواسط تابستان

گل ، تمام بوته

زاج سفید

طلایی، نارنجی، قرمز زنگی

11

وسمه

Isatus tinctoria

دوساله

30 سانتی‌متر

زرد

بهار

برگ

 

آبی

12

Woodruff

Asperula tinctoria

چندساله

30 سانتی‌متر

سفید

اوایل تابستان

برگ

زاج سفید

قرمز

13

زنجبیل شامی

Inula helenium

چندساله

120 تا 180 سانتی‌متر

زرد

تابستان

ریشه

؟

آبی، بنفش

14

رویینه

Solidago species

چندساله

30 تا 150 سانتی‌متر

طلایی

اواخر تابستان

گل و ساقه

زاج سفید

زرد روشن، طلایی

               

chromeدی کرومات پتاسیم

brown قهوه ای

15

Heather

Calluna vulgaris

درختچه

30 تا 45 سانتی‌متر

بنفش مایل به صورتی

اواسط تابستان

برگ و جوانه گل

زاج سفید

نارنجی طلایی

16

ختمی

Alcea rosea

چندساله

120 تا 240 سانتی‌متر

سرخ تیره، قرمز، سیاه

تابستان

گل‌های با رنگ روشن

زاج سفید

زرد، طلایی، قهوه‌ای

             

گل‌های با رنگ تیره

زاج سفید

بنفش یاسی، ارغوانی، بنفش مایل به ارغوانی سیر

17

نیل

Indigofera tinctoria

درختچه

90 سانتی‌متر

بنفش

تابستان

برگ

 

آبی نیلی

18

شیر پنیر (غالیون)

Galium verum

چندساله

60 تا 90 سانتی‌متر

زرد

اوایل تابستان

ریشه

زاج سفید

قرمز، آجری، مرجانی

             

گل

زاج سفید

زرد ، طلایی کدر

19

Lady's Mantle

Alchemilla vulgaris

چندساله

25 تا 240 سانتی‌متر

زرد

اوایل تابستان

 

زرد

 

20

روناس

Rubia tinctoria

چندساله

60 سانتی‌متر

-------

 

ریشه

زاج سفید

فام‌های قرمز

21

گل همیشه بهار

Tageles erecta, T. patula

سالانه

30 تا 90 سانتی‌متر

زرد ، نارنجی

تابستان را به فراست

گل

زاج سفید

زرد، طلایی، پرتقال

22

Purple Perilla

Perilla fructescens

سالانه

90 سانتی‌متر

برنزی

 

برگ

 

قرمز (برای غذا)

23

گل همیشه بهار گلدانی

Calendula officinalia

سالانه

30 تا 90 سانتی‌متر

نارنجی، زرد

تابستان تا اواخر پاییز

گل

 

زرد (برای غذا)

24

باسیل بنفش

Ocimum basilicum purpurescens

سالانه

60 سانتی‌متر

صورتی

تابستان

بخش‌های بالایی گیاه

زاج سفید

قهوه‌ای تیره

25

Rose Mallow

Hibiscus moscheutos 'Lord Baltimore'

چندساله

90 تا 180 سانتی‌متر

قرمز

تابستان

گل

زاج سفید

قهوه‌ای، سیاه

26

Russian Sage

Perovskia atriplicifolia

شاخه فرعی

90 تا 120 سانتی‌متر

آبی

اواسط / اواخر تابستان

گل

 

آبی

27

زعفران

Crocus sativus

پیاز

20 سانتی‌متر

سفید

پاییز

کلاله

 

زرد (برای غذا)

28

سیتیزوس

Cytisus scoparius

درختچه

180 سانتی‌متر

زرد

اواخر بهار

گل / ساقه سبز

زاج سفید

زرد، زرد تا سبز

29

آفتابگردان

Helianthus annuus

سالانه

120 تا 180 سانتی‌متر

طلایی

تابستان / پاییز

گل‌های نو رس

زاج سفید

زرد / سبز

30

Tansy Tansy

Tanacetum vulgare

چندساله

90 سانتی‌متر

طلایی

تابستان

گل و ساقه

زاج سفید

زرد، طلایی، سبز زیتونی روشن

31

اسپرک

Reseda luteola

دوساله

60 تا 120 سانتی‌متر

زرد

اواخر بهار

گل و ساقه

زاج سفید

زرد

             

گل و ساقه

کات کبود

زرد مایل به سبز

32

بومادران هزار برگ

Achillea millefollium

چندساله

60 تا 90 سانتی‌متر

زرد

اوایل تابستان

گل و ساقه

زاج سفید

زرد

33

Yellow Comos

Cosmos sulphureus

سالانه

30 تا 90 سانتی‌متر

زرد

تابستان

گل و ساقه

زاج سفید

نارنجی

34

ریشه زرد

Xanthorrhiza simplicissima

چندساله

60 سانتی‌متر

   

ریشه و ساقه

 

زرد

35

گل آهاری

Zinnia elegans

سالانه

30 تا 90 سانتی‌متر

قرمز ، نارنجی صورتی

تابستان تا اواخر پاییز

گل

زاج سفید

بژ، قهوهای مایل به زرد

 

  • ·         نام فارسی، لاتین و علمی رنگزاهای گیاهی و رنگ آنها

ردیف

نام فارسی

نام لاتین

نام علمی

رنگ  تولیدی

1

اسپرک

Weld

Reseda Luteola

زرد - طلایی

2

برگ درخت تبریزی

Lombardy Poplar

Populous Nigra Italica

قهوه ای روشن - لیمویی

3

برگنو -  مندارچه

Privet

Ligustrum Vulgare

زرد طلایی

4

بلوط سیاه

Black Oak

Quercus Velutina

نارنجی نخودی - طلایی

5

پیاز

Onion

Allium Cepa

مسی

6

ترشک -  حماض

Dock

Rumex Obtusifolius

زرد تیره

7

تمشک

Blackberry

Rubus Species

خاکستری روشن

8

جعفری

Marigold

Tagetes Varieties

زرد- نخودی- طلایی

9

چای جنگلی -  غافث

Agrimony

Agrimonia Eupatoria

زرد

10

روناس

Madder

Rubi Tinctrum (Rubia Tinctoria)

قرمز

11

رویینه

Goldenrod

Solidago Species

زرد طلایی

12

ریش بز -  اسپیره

Queen of the Meadow

Filipondula Ulmaria

زرد مایل به سبز

13

زعفران

Saffron

Crocus Sativus

زرد - نارنجی

14

ژنیستا رنگرزی

Dyer’s Broom

Genista Tinctoria

زرد

15

سرخس عقابی

Bracken

Pteridium Aquilinum

سبز مایل به زرد

16

سماق

Sumac

Rhus Glabra

خرمایی تا قهوه ای - خاکستری

17

سیتیزوس

Scotch Broom

Cytisus Scoparius

زرد

18

عرق الدم

Bloodroot

Sanguinariab Canadensis

قرمز

19

علف چای -  هوفاریقون

St. John’s Wort

Hyperlcum Perforatum

زرد

20

غالیون  - شیر پنیر

Ladies Bedstraw

Gallium Verum

قرمز - زرد

21

فلفل آبی -  هفت بند

Smartweed

Polygonum Hydropiper

زرد طلایی

22

گردو

Walnut

Juglans Nigra

قهوه ای تیره

23

گزنه

Nettle

Uritica Dioica

زرد مایل به سبز

24

گل اشرفی

Coreopsis Calliopsis

Corecopsis Tinctoria

نارنجی سیر -

زرد روشن

25

گل بابونه -  ستاره سفید

Golden Margurite

Anthemis Tinctoria

زرد طلایی - خاکی

26

گل برف

Lily of the Vally

Convallaria Majalis

زرد مایل به سبز - طلایی

27

گل رنگ - کافشه

Safflower

Carthamus Tinctorius

زرد

28

نیل

Indigo

Indigofera Tinctoria

آبی

مآخذ:

1)      بخاری، محمد. "فواید الخطوط"، در نجیب مایل هروی. کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1372.

2) عالی افندی، مصطفی بن احمد. مناقب هنروران. ترجمه توفیق ه  . سبحانی. تهران: سروش، 1369؛

3) گواشانی هروی، دوست محمد. "دیباچه". در نجیب مایل هروی. کتاب آرایی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1372.

4) مایل هروی، نجیب. کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی: مجموعه رسائل در زمینه خوشنویسی، مرکب‌سازی،... . مشهد: آستان قدس رضوی، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1372.

5) Riekie Sluder ، نیو انگلند، جامعه گیاهان دارویی آمریکا.

6) اوکتایی، ناصر، «هنر رنگرزی با گیاهان»، دفتر نشر خودکفایی، تهران، 1363 .