در این تحقیق به معرفی اجمالی کتابخانه مدرسه آیت الله گلپایگانی(قم) پرداخته شده , که  شامل تاریخچه , نحوه شکل گیری کتابخانه و آشنایی با بخش های مختلف و خدمات آن میباشد, سپس بطور اخص مطالبی درباره مجموعه نسخ خطی کتابخانه مذکور آورده شده است.


آیت‏اللَّه العظمی سید محمدرضا موسوی گلپایگانی در سال 1277 ش  (1316ق) در منطقه گوگد گلپایگان به دنیا آمد. وی پس از طی دروس مقدمات در زادگاه خود، راهی اراک گردید و در 21 سالگی وارد درس خارج فقه و اصول آیت‏اللَّه حائری یزدی شد. ایشان پس از هجرت به قم، در حلقه اصحاب خاص استاد قرار گرفت و پس از تاسیس حوزه علمیه قم و رحلت آیت‏اللَّه حائری یزدی تدریس خارج فقه و اصولِ خود را آغاز کرد. حاصل تدریس هفتاد ساله ایشان پرورش ده‏ها شاگرد مجتهد و عالم می‏باشد که هر کدام استوانه مهمی در حوزه علمیه محسوب می‏شوند. حضرات آیات: مرتضی حائری یزدی، شهید مرتضی مطهری، شهید محمدعلی قاضی طباطبایی، شهید سیداسداللَّه مدنی، شهید دکتر محمد مفتح، شهید دکتر سیدمحمدحسینی بهشتی، علی مشکینی، ناصر مکارم شیرازی، جعفر سبحانی، لطف اللَّه گلپایگانی، حسن حسن‏زاده آملی، احمد جنّتی، علی‏پناه اشتهاردی، رضا استادی و علی احمدی میانِجی و ده‏ها عالم فاضل از جمله شاگردان آن مرجع بزرگ دینی می‏باشند. آیت‏اللَّه گلپایگانی دارای نگاشته‏ها و تقریرات فراوانی می‏باشد و در دوران سی و دو ساله مرجعیت، یکی از ارکان فقاهت بوده و به ضرورت، در تمام ابواب فقه، فتوا داده است. کتاب الحج، کتاب القضاء و حاشیه بر عروة الوثقی و... از جمله تالیفات آن فقیه بزرگوار به شمار می‏روند. ایشان همچنین در جریان انقلاب اسلامی و پس از آن، همواره حمایت خود را از قیام و رهبری آن اعلام می‏کرد. آیت‏اللَّه گلپایگانی سرانجام پس از عمری خدمت و تدریس و تألیف، در هجدهم آذرماه 1372 ش برابر با 24 جمادی‏الثانی 1414 ق در سن 95 سالگی دار فانی را وداع گفت و پس از تشییعی با شکوه، در مسجد بالاسرِ حرم حضرت معصومه(س) به خاک سپرده شد. (پایگاه اطلاع رسانی اهل بیت).

از سال‌های گذشته در قم اهمیت مدرسه و علم با وجود کتابخانه و بسط آن برابری می‌کرده است و از آنجا که همواره قم به‌عنوان یک پایگاه دینی و فقهی شناخته شده است، کتابخانه‌های دینی و موضوعات وابسته نیز در آن تشکیل شده است. (دایرة المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی).

تا جایى که بزرگان و علما در خصوص ایجاد کتابخانه و جمع‏آورى کتابها از دورترین نقاط دنیا رنج فراوان و سعى و تلاش بسیار کشیده‏اند و تاکنون کتابخانه‏هاى این شهر با گنجینه‏ها و آثار با ارزشى که در خود جاى داده است، مشغول ارائه خدمت به طالبان و جویندگان علم مى‏باشد. (سامانه مدیریت تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).

کتابخانه آیت الله گلپایگانی به لحاظ قرار گرفتن در یک مکان آموزشی و هم جواری آن با مدرسه فیضیه، دارالشفا و مسجد اعظم که بزرگ ترین مجمع های درس خارج حوزه را تشکیل می دهند، قابلیت آن را برای بهره دهی آموزشی و پژوهشی به علاقمندان بالا برده است .

آشنایی با کتابخانه

تاریخچه و شکل گیری:

هسته اصلی کتابخانه از کتاب های شخصی آیت الله العظمی گلپایگانی قدس سره و کتاب های کتابخانه مدرسه امام مهدی (ع) تشکیل می شود; بنابراین می توان مؤسس اولیه کتابخانه را به برکت کتاب های شخصی مزبور و شخص شریف ایشان دانست . (یعقوبی، 1382).

این کتابخانه به همت و اراده حضرت آیت الله گلپایگانی با مساحتی حدود 2100 مترمربع زیربنا در طبقه زیرین مدرسه ایشان و در فاصله اندکی با حرم حضرت معصومه در شهر قم بنا گردیده و دارای بیش از 70000 جلد کتاب چاپی و حدود 400/10 نسخه خطی میباشد و در سیزده رجب سال 1413 قمری مطابق 17 دیماه 1371 شمسی رسما افتتاح و مورد بهره برداری و استفاده عموم قرار گرفت.و پس از رحلت معظم له با اشراف فرزند بزرگوار ایشان حجت الاسلام  جواد گلپایگانی اداره میشود. (صدرایی خوئی وحافظیان بابلی,1388).

بخشهای کتابخانه:

فضای کتابخانه آیت الله گلپایگانی به پنج بخش اصلی، شامل 1 - عمومی; 2 - مرجع; 3 - نشریه ها; 4 - امانی; 5 - کتابهای خطی تقسیم شده است . این بخش ها غیر از بخش مرجع و نشریه ها به صورت قفسه بسته اداره می گردد .

  1. 1.       بخش عمومی کتابخانه

جهت تسریع در امور، نرم افزاری بر اساس سیستم «طبقه بندی جدید اسلامی» طراحی و بکار گرفته شده است و مراجعین و دانش پژوهان را در بخش نمایه های چاپی و خطی (که شامل 43 پارامتر تحقیقی ـ ایتم کاربردی ـ بوده از طریق 35 مورد آن به صورت لفظی مجزا و ترکیبی) با 1980 سر عنوان موضوعی غیر مکرر و سرعتی مطلوب یاری می رساند.

همچنین در امر جستجو، روشی ابداع نموده که می تواند موضوع های هم خانواده، مترادف و هم معنی را جستجو کند؛ به عبارت دیگر، هر موضوع با استفاده از علائم منطقی به طور اتوماتیک لغاتی را که در یک زیر مجموعه با سرعنوان های موضوعی یکسان قرار دارند، (به صورت مشتق، مترادف و معنی در «نام کتاب»، «موضوع» یا «تلخیص کتاب») ردیابی کند. در سیستم بازیابی می توان با دو روش 1 ـ لفظی 2 ـ موردی. به اطلاعات دسترسی یافت.

  1. 2.       بخش خدمات مرجع

قسمتی از کتابخانه را بخش خدمات مرجع تشکیل می دهد. هدف از این بخش کمک به مراجعین کتب درسی و جنبی حوزوی، ادبیات، شروح اصول و فقه است که با تسهیلات و حذف محدودیت مورد استفاده دانش پژوهان و طلاب قرار می گیرد.

  1. 3.       نشریات ادواری

نشریات و مجلات و جزوات کمتر از 48 صفحه (به استثنای نظریه های علمی)، دفتری جداگانه دارد که در آخر هر سال جزوات تنظیم و تجلید می گردد، سپس در دفتر کل ثبت و فهرست می شود.

قدیمی‌ترین نشریه در این کتابخانه از سال 1325 قمری یعنی متعلق به 108 سال قبل است

در حال حاضر کتابخانه دارای 440 عنوان مجله و نشریه غیرمکرر است.

  1. 4.       بخش امانی کتابخانه

بخش امانی کتابخانه تابع دفتر کل است و صدور کارت عضویت آن طبق مقررات ویژه ای است که پس از طی مراحل، عضو می تواند کتاب را در خارج از کتابخانه مورد استفاده قرار دهد. (سایت تبیان).

  1. 5.       بخش خطی

الف) فراهم آوری:

هسته اولیه مخطوطات این کتابخانه، 1200نسخه ای است که توسط حاج شیخ عبد الرزاق کتابچی اصفهانی در هنگام تاسیس به این کتابخانه اهداء شد و بقیه نسخه ها خریداری یا توسط افراد خیَر اهداء شده است، همچنین کتابهای شخصی آیت الله العظمی گلپایگانی زینت این کتابخانه است و در مجموع دارای 10400 نسخه خطی می باشد. (شیخ الاسلامی,مهدی).

این بخش گنجینه ای است نفیس که برخی از آن ها کمیاب، بلکه نایاب و منحصر به فرد می باشد.

صفحات کلام اللّه مجید با خط کوفی بدون نقطه و اعراب روی پوست از قرن دوم و سوم هجری، تفاسیر و کتب فقهی، طبی، علمی، ریاضی قرن پنجم به بعد، دست خط شهید (اول و دوم)، خط و امضای مرحوم شیخ بهایی، علامه مجلسی (اول و دوم)، دیگر بزرگان اسلام و علمای اعلام، اجازات به خطوط فقها و مجتهدین.

نسخ اصل و دست نویس مؤلفین آن ها که نشان دهنده ی علاقه و نمایشگر مراحل مختلف تمدن امّت اسلام و علاقه مندی ملّت ایران به کتاب و کتابت است. آن ها به زبان های غربی، فارسی، ترکی، اردو، اوستائی، پهلوی، کردی و گویش های محلی و به خطوط و رموز حکما، منجمان، فلاسفه و ریاضی دانان به رشته تحریر درآمده است . (سایت تبیان).

ب)نگهداری وحفاظت:

بنا به گفته ابوالفضل عرب‌زاده، مسؤول کتابخانه در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری رسا‌ : برخی از کتاب‌های خطی این کتابخانه مورد هجوم موریانه و دیگر آفت‌ها قرار گرفته که آفت‌زدایی و مرمت آن نیازمند توجه ویژه‌ای است.

مخطوطات کتابخانه و امنیت آن ها در برابر حوادث بسیار ضعیف است،‌ مسأله آسیب‎دیدگی نسخه‎ها نیاز به آزمایشگاه میکروب‎کشی، آفت‎زدایی، مرمت و رفع آسیب‎های دیگر دارد و این کتابخانه هنوز نظام اعلام و اطفای حریق را دارا نیست. (خبرگزاری رسا).

ج)فهرستنویسی نسخ کتابخانه:

پیش از آن، فهرست 2370 نسخه خطی این کتابخانه در سه جلد (جلد اول توسط حجت الاسلام سید احمد شکوری و جلد دوم و سوم توسط حجت الاسلام و المسلمین رضا استادی) تهیه و منتشر شده است و پس از آن فهرستی نامگو به همت آقای ابوالفضل عرب زاده مدیریت کتابخانه، مجموعه اطلاعات سه جلد قبل و دیگر نسخه ها را با حجم 10352 عنوان معرفی نموده است.

ارزیابی فهارس نشر یافته و حجم و ارزش این گنجینه، تجدید فهرست کامل نسخه های خطی این کتابخانه را ضروری و لاعلاج می کرد، بدین جهت و در قالب‌"فهرست نویسی نسخ خطی ایران" دو گروه با سرپرستی علی صدرائی خوئی و ابوالفضل حافظیان و همکاری تعدادی از فضلاء به مدت یکسال تمام فهرستنگاری مجدد آن آغاز و به پایان رسانید, که فهرست حاضردر 9 جلد در پنج مجلد شامل  6140 صفحه توسط  کتابخانه مجلس شورای اسلامی انتشار یافته است. این مجموعه 9 جلدی، 15 هزار و 672 عنوان نسخه را معرفی کرده است، البته تعداد نسخه‌های کتابخانه آیت‌الله گلپایگانی کمتر از این رقم است، که با در نظر گرفتن نسخه‌های امانتی این کتابخانه به این رقم رسیده است، و جلد نهم نمایه فهرستگان است که بر اساس عناوین زیر نوشته شده است: 1. موضوع 2. مؤلفین3. کاتبین 4. کتابت 5. نسخ مؤلف 6. مهر ها 7. اعلام 8 . اماکن.

ویژگیهای این فهرست عبارتند از :

1. به صورت الفبائی تنظیم و تدوین گردیده تا در جهت پیدا کردن نسخه سرعت ببخشد و همچنین نسخه هایی که از یک کتاب مکرر است را پی در پی با کتابشناسی واحد و مشخصات مجزاء بیان شود.

2. رساله هایی که دریک مجموعه است هرکدام به طور جداگانه فهرست شده است.

3. موضوعات جزئی را محدود کرده و از موضوعات کلی استفاده کرده اند.

4. نام مؤلفان بر طبق مستند سازی اسامی مؤلفان از مستند مشاهیر و مؤلفان استفاده شده و اسامی جدید به همان سبک استفاده شده است.

5. رساله هایی که به چند نام ثبت شده به یک نام اشهر معرفی شده و بقیه عنوانها به آن عنوان اشهر ارجاع داده شده است. (صدرایی خوئی وحافظیان بابلی,1388).

د)اطلاع رسانی:

این کتابخانه با بهره‌گیری از ابزارهای جدید الکترونیکی و دیجیتالی موفق به عکسبرداری از شصت درصد کتب چاپ سنگی شده و حدود پنج هزار نسخ خطی نیز به صورت لوح فشرده تهیه شده تا محققان بتوانند از سیستم رایانه‌ای مطالب مورد نظر خود را مطالعه کنند و در صورت درخواست پرینت، آن مطلب در اختیارشان قرار گیرد.

به همین منظور فن‌آوری اطلاعات رایانه‌ای با استفاده از روش و طبقه‌بندی ‌در چارچوب طرحی نو در نظام کتابداری، با همکاری متخصصان رایانه و بر اساس اصل سهولت‌ عمل در کتابداری و هدف پدید‌آورنده از تألیف کتاب رده‌بندی و برنامه‌نویسی شد تا کار‌بران از راه جست‌وجوگرهای مختلف بتوانند صحیح و سریع به منابع اطلاعاتی دست یابند.

تفاوت چشمگیری بین این رده‌بندی و نظام‌های دیگر همچون روش«دیوئی»، «کنگره»، «کولن» و «رانگاناتا» و غیره به چشم می‌خورد که از جمله آن تسهیل و تسریع در امر کمک‌رسانی به کاربران و عدم کد طولانی حرف و عدد و ممیز و تقسیمات فرعی موضوعی است، همچنین شمول و انعطاف‌پذیری برای گسترش علوم از ویژگی‌های بارز این نظام است که می‌تواند از عهده سازمان‌دهی واحدهای خرد و کلان برآید.(خبرگزاری رسا).

 

 

پایان سخن

در بخش مخطوطات این کتابخانه, نفایس ارزشمند و بعضا منحصر به فرد و نایاب وجود دارد که ارزش و اهمیت این گنجینه را بیش از پیش میسازد. صفحاتی از قرآن مجید با خط کوفی و بدون نقطه و اعراب گذاری روی پوست از قرن دوم و سوم هجری, تفاسیر و کتب فقهی( تهذیب الاحکام شیخ طوسی با کتابت 575 هجری و نهج‌البلاغه با کتابت اوایل قرن ششم هجری), طبی و ریاضی قرن پنجم به بعد, دستخط شهید اول و دوم ,خط و امضای مرحوم شیخ بهایی، علامه مجلسی (اول و دوم) و دیگر بزرگان, نسخ دستنویس مولفان که حدود 380 نسخه از آنرا در بر میگیرد و کتابهایی به زبانهای عربی, فارسی, ترکی, اردو, اوستایی, پهلوی, کردی و گویشهای علمی دیگر. (صدرایی خوئی وحافظیان بابلی,1388).

 

مآخذ:

  1. صدرایی خوئی,علی؛حافظیان بابلی,ابوالفضل.(1388). فهرست نسخه های خطی کتابخانه

عمومی آیت الله گلپایگانی(قم). مشهد: کتابخانه , موزه و مرکز اسناد مجلس

شورای اسلامی:موسسه فرهنگی پژوهشی الجواد.

  1. سامانه مدیریت تبلیغات اسلامی معاونت فرهنگی و تبلیغی دفترتبلیغات اسلامی حوزه علمیه

قم،کتابخانه های استان قم, آنلاین 7/2/1392.http://www.dte.ir

  1. نگاهی به فعالیت‌های کتابخانه آیت الله گلپایگانی قم, خبرگزاری رسا, آنلاین7/2/1392.http://www.rasanews.ir
  2. سایتتبیان. آشنائی با کتابخانه آیة اللّه العظمی گلپایگانی رحمه الله, آنلاین 7/2/1392.http://library.tebyan.net
  3. شیخ الاسلامی ,مهدی.پایگاه اطلاع رسانی موسسه کتابشناسی شیعه,آنلاین7/2/1392.http://al-athar.ir
  4. دایرة المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی(نسخه آزمایشی) ، کتابخانه‌های قم, آنلاین 7/2/1392.