پاکستان یکی از مهم ترین مراکزنسخه های خطی جهان اسلام است و از این حیث درخوراعتناست . درپاکستان 620 کتابخانه شناسایی شده است و آمار نسخه های خطی موجود درکتابخانه های پاکستان به بیش از150 هزارنسخه تخمین زده شده است . مهم تربن مراکز نگهداری نسخه های خطی در پاکستان عبارتند از : آرشیو ملی پاکستان ، کتابخانه ملی پاکستان ، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان ، کتابخانه مرکزی بهاولپور ، دانشگاه سند جام شورو ، کتابخانه عمومی و مرکزی دانشگاه پنجاب ، اسلامیه کالج دانشگاه پیشاور وغیره. بسیاری از کتاب های تاریخی معتبر وارزشمند- که میراث مکتوب مشترک ایران و شبه قاره است - در این منطقه تالیف شده ونگارش یافته است .


پاکستان با نام رسمی «جمهوری اسلامی پاکستان» (به اردو: اسلامی جمهوریۂ پاکستان)، کشوری در جنوب غربی آسیا است و پایتخت آن اسلام‌آباد نام دارد. این کشور در جنوب مرز آبی هزار کیلومتری با دریای عرب دارد و از غرب با ایران، از شمال با افغانستان، از شرق با هندوستان، و از شمال شرق با جمهوری خلق چین هم‌مرز است. ناحیه کشمیر مورد ادعای هندوستان و پاکستان است. هر دو کشور هند و پاکستان به طور جداگانه بخش‌هایی از این منطقه را اداره می‌کنند و این مناطق توسط خط کنترل از هم جدا شده‌اند.

 

دین رسمی پاکستان اسلام است و در میان کشورهای اسلامی، دومین کشور از نظر تعداد مسلمانان محسوب می‌شود. این کشور در سال ۱۹۴۷ به عنوان یک دولت و کشور جدید از هند مستقل شد. در سال ۱۹۷۱ جنگ داخلی به جدایی پاکستان شرقی با نام بنگلادش از این کشور منجر شد. این منطقه تاریخچه کهنی از زندگی و تمدن را داراست که شامل تمدن دره سند می‌شود. از زمان استقلال، پاکستان دوره‌های رشد نظامی و اقتصادی و هم‌چنین بی‌ثباتی را همگام با جدا شدن بنگلادش از خود، تجربه کرده‌است. پاکستان از لحاظ بزرگی نیروهای مسلح در رده هفتم جهان است و تنها کشور اسلامی دارنده جنگ‌افزار هسته‌ای می‌باشد.

 

پاکستان بر اساس برآورد سال ۲۰۱۲ با بیش از ۱۸۰ میلیون نفر جمعیت ششمین کشور پرجمعیت دنیاست. نوع حکومت این کشور جمهوری پارلمانی فدرال است و از ۴ ایالت و چهار قلمرو فدرالی تشکیل می‌شود. پاکستان هم از نظر زبانی و قومی و هم از نظر جغرافیایی کشور متنوع است. اردو و انگلیسی زبان‌های رسمی این کشور، اسلام آباد پایتخت و کراچی بزرگترین شهر پاکستان است. ( ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد) .

 

 

مقدمه

پاکستان که پاره مهم گستره پهناور فرهنگی و جغرافیایی شبه قاره است- از دیرباز مهد و پدید اورنده آثار خطی به زبانهای شرقی و به ویژه به زبانهای عربی و فارسی است. اثار این دو زبان چه تالیف و چه کتابت در تمام ادوار تاریخ هزارساله اسلامی در منطقه بوجود آمده است. جهت تاکید بر پیوستگی دیرینه پاکستان با زبان و ادبیات فارسی میگوییم که بسیاری از امهات متون کهن پارسی مانند کشف المحجوب هجویری، لباب الالباب عوفی و ... در پاکستان تالیف شده اند و ریشه های شبکه های سنتی و تاریخی نسخه نویسی به حدی عمیق و استوار بوده که حتی تا مدتی پس از ورود صنعت چاپ(نیمه دوم قرن هیجدهم میلادی) هنوز کتابها به صورت دستی و خطی تکثیر میشد.

 

مراکز نسخ خطی

طی دو بررسی جداگانه که در سی سال اخیر در پاکستان انجام شده شمار قابل ملاحظه ای از کتابخانه هایی که نسخه های خطی دارند شناسایی گردیده اند. دکتر محمد حسین تسبیحی(کتابدارمرکز تحقیقات فارسی ایران وپاکستان،اسلام آباد) در سالهای 1970-1977 میلادی از صدها کتابخانه دولتی، نیمه دولتی ، خانقاهی، مدرسه ای وشخصی دارای نسخه های خطی دیدار کرد و گزارش های دیدارهای خود را در جلد یکم کتابخانه های پاکستان چاپ کرد. و آقای احمد منزوی جامع ترین فهرست دستنویس های کتابخانه پاکستان را به نام فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ( 14جلد) تالیف کرده است.

آمارهای متفاوتی از موجودی نسخه های خطی پاکستان ارائه شده است. آقای تسبیحی شمار انها را 150،000 نسخه و آقای منزوی نسخه های فارسی را 60،000 نسخه تخمین زده است. آمار دقیق موجودی نسخه های پاکستان را به دو علت نمیتوان ارائه کرد.1- هنوز تمام کتابخانه های پاکستان که نسخه های خطی دارند شناسایی نشده است. 2- آنهایی که شناسایی شده ،برخی از آنها فهرست برداری نشده است.

 

اسامی مراکز بزرگ نگهداری نسخه های خطی در پاکستان

-         اسلام آباد: آرشیو ملی پاکستان؛کتابخانه ملی پاکستان؛مرکز تحقیقات فارسی ایران وپاکستان.

-         بهاول پور: کتابخانه مرکزی

-         پشاور: اسلامیه کالج دانشگاه پشاور.

-         جام شورو: دانشگاه سند.

-         خیرپور: کتابخانه عمومی سَچَل سرمست.

-         کراچی: انجمن ترقی اردو، موزه ملی پاکستان؛ همدرد.

-         لاهور: کتابخانه عمومی پنجاب؛کتابخانه مرکزی دانشگاه پنجاب؛کتابخانه موقوفه دیال سنگ،موزه.

-         و برخی مجموعه های خصوصی. (نوشاهی،1383).

از این 150 هزار نسخه ی خطی پیشگفته شده، پیرامون 30 هزار نسخه ی آن در 6 کتابخانه عمومی زیر است و 120 هزار آن در دیگر کتابخانه های عمومی و شخصی در سرتاسر پاکستان پخش است:

1ـ کتابخانه ی دانشگاه پنجاب لاهور 8 هزار.

2ـ پنجاب پیلک لائبر یری لاهور، 7 هزار

3ـ دیال سنگهترست، لاهور، 5 هزار

4ـ کتابخانه ی موزه ملی کراچی، 4 هزار

5ـ کتابخانه ی دانشگاه پیشاور،3هزار

6ـ کتابخانه ی مؤسسه همدرد، کراچی، 2هزار.

 

«کتابخانه گنج پخش »

این کتابخانه در 1970م بنیاد نهاده شد و فهرست نسخه های خطی آن چاپ شده است,با اطمینان می توان گفت بزرگترین مجموعه نسخه های پاکستان در کتابخانه گنج پخش وابسته به «مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان» است، و با احتساب رساله ها در مجموعه ها، بایستی این برداشت را داشت که شمار کتاب ها و رساله های دستنویس نگاهداری شده در آن کتابخانه بالاتر از بیست هزار نسخه است.

آنچه باید افزود، کتابخانه ی گنج بخش دارای نسخه های نایاب و کمیاب و هنری بسیار است، که از خراسان بزرگ و فرارود به این سرزمین آمده و یا آثاری که در همین سرزمین آفریده شده اند. اما ویژگی کتابخانه در گردآوری «بهترین» ها نبوده، که ارزش چشمگیر دارند, بلکه پناهگاه هزاران نسخه ی دستنویسی شده که در مضان نابودی از سیل و باران و موریانه بوده اند.(منزوی،1376).

 

کتابخانه دانشگاه پنجاب

کتابخانه دانشگاه پنجاب که عنوان کتابخانه مرکزی را دارد از چهار واحد شاخص تشکیل شده

1- واحد کتب چاپی

2- واحد کتب خطی

3- واحد مجلات و روزنامه ها

4- واحد میکروفیلم ها و لوح های فشرده

واحد کتب خطی :

در 1920 میلادی تاسیس شد و امروز دانشگاه پنجاب دارای بزرگترین مجموعه کتب خطی در کشور است. طبق آماری که در سپتامبر 2003 گرفته شده تا ان تاریخ جمعا 22574 نسخه خطی داشت.

مجموعه نسخ

1- مجموعه عمومی(نسخه های خریداری شده)

2- مجموعه آزاد (398 نسخه)

3- مجموعه پیرزاده (165 نسخه)

4- مجموعه کیفی (130 نسخه)

5- مجموعه وولنر (8671 نسخه)

6- مجموعه شیرانی (2284 نسخه)

7- مجموعه محبوب عالم (348 نسخه)

8- مجموعه آزر (1500 نسخه)

نسخه های مهم :

-         غره الکمال (امیرخسرو) بخط رقاع

-         دیوان سعدی ( 829 هجری)

-         دیوان مشفقی (کتابت در حین حیات)

-         اسرار الغیوب

-         خمسه نظامی

-         مخزن الاسرار و ...(نوشاهی، 1390 الف).

آرشیو ملی پاکستان، اسلام آباد(تاسیس:1951م)

 دارای چهار بخش عمده است که یکی از آن، بخش کتب خطی و چاپی است.

 بخش خطی از دو مجموعه- عمومی و شخصی- تشکیل شده است.

مجموعه عمومی: دارای 107 نسخه خطی فارسی، عربی، اردو، دکتی، پشتو و پنجابی و

مجموعه شخصی : به نام «مفتی فضل عظیم بهیروی» دارای 2000 نسخه فارسی، عربی و زبانهای دیگر است. پیش تر نیز فهرست 107 نسخه مجموعه عمومی فراهم شده و اکنون فهرست حدود 1500 نسخه فارسی مجموعه شخصی مفتی فضل عظیم بهیروی توسط مرکز پژوهشی میراث مکتوب به کوشش عارف نوشاهی ارائه گردیده است.

نسخه های مهم

1- محیط الحکمت, (قرن 11) 282باب درمعرفت مروارید وساخت آن,شناخت یاقوت وساخت آن,ساخت قند ونبات,ساخت حلوا و انواع مربیات,گرفتن گلاب و انواع عرقها.

2- تفسیر سوره یوسف

3- مقلاد الکنوز و مفتاح الرموز (قرن 7)

4- ارشاد (قرن 6). (نوشاهی ، 1390ب).

 

مراکز فهرست برداری در پاکستان

کهن ترین مرکز فهرست برداری نسخه های خطی، دانشگاه پنجاب لاهور است. بعد از لاهور،اسلام آباد دومین پایگاه فهرست نویسی مخطوطات در پاکستان است و برخی مراکز نوتاسیس فرهنگی و پژوهشی آنجا به این امر خطیر توجه دارند. با تاسیس مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان (1970م) در پاکستان نهضت بزرگ فهرست نویسی آغاز شد و فهرست نویسان مختلف،که از طرف مرکز ماموریت داشتند،نسخه های خطی همه زبانها را در مناطق مختلف کشور روئیت و فهرست برداری کردند وبه مرکز گزارش دادند.

 

روشهای فهرست نویسی

v      در میان فهرست های پاکستانی به روشهای زیر برمی خوریم:

-         الفبایی ، یعنی به ترتیب عنوان کتاب ها

-         زمانی ، به ترتیب زمان تالیف کتاب

-         شماره ای ، به ترتیب شماره های نسخه در قفسه.

-         کتابخانه ای ، یعنی در یک کتاب چندین کتابخانه معرفی وفهرست هرکتابخانه در آن مستقلا چاپ شده است.

-         موضوعی. (نوشاهی، 1383).

 

v    پایان سخن

وجود شمار کتابخانه ها و نسخه های خطی در یک منطقه جغرافیایی فرهنگی ، مولفه بسیار تعیین کننده در مطالعات جامعه شناختی است که میزان رشد و بالندگی یک ملت را در گسترده تاریخ نمایان می سازد. بر پایه پژوهشی انجام شده، 68 اثر ارزشمند در زمینه تاریخ مشترک روابط فرهنگی ایران و شبه قاره در این منطقه نگارش شده است ؛که به ذکر نام چند کتاب بسنده می کنیم :

اکبرنامه : ابوالفضل بن شیخ مبارک ؛ آیین اکبری ؛ ابوالفضل ؛ تاریخ سند : محمد معصوم ؛ تاریخ فرشته : محمد قاسم هندوشاه ؛ ماثر الامراء ؛ صمصام الدوله شاه نوازخان .

فرهنگ های فارسی بخش دیگری ازامتیازات مشترک جاودان حائز اهمیت است . در این منطقه تالیف 137 فرهنگ ، شناسایی و فهرست شده است ، از جمله قدیمی ترین این فرهنگ ها : فرهنگ قواس / تالیف محمد فخرالدین مبارک شاه ، 695-715 هجری و دستورالافاضل تالیف مولانا رفیه دهلوی ، 743 هجری ، شایسته نام اند .

کشف المحجوب هجویری ، نخستین کتاب عرفان نظری به زبان فارسی در قرن پنجم در این منطقه تالیف شده است .

در کتابخانه های شبه قاره 416 نسخه از حافظ نگهداری می شود که قدیمی ترین آنها نسخه ای است که به سال 850 ه.ق کتابت شده و در کتابخانه آقای جی معین الدین در لاهور وجود دارد و آمار نسخه های خطی شناسایی شده از آثار سعدی در شبه قاره به 1164 نسخه می رسد.

نتیجه بررسی زبان نسخه های خطی در 275 کتابخانه نشان می دهد : 60 درصد این آثار به فارسی ، 25 درصد عربی ، بقیه به زبان های اردو ، سندی ، پشتو ، بلوچی ، سنسکریت و غیره بوده است .بنابراین شناخت درست گذشته فرهنگی ، چراغی فرا راه ما برای رسیدن به آینده  درخشان خواهد بود .(ایران زاده , 1384).

مآخذ:

1-       ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد .(قابل دسترس در20/2/1392).http://fa.wikipedia.org/wiki

2-       نوشاهی،عارف.(1383).کتابشناسی توصیفی فهرستهای نسخه های خطی پاکستان (وبنگلادش).قم: کتابخانه بزرگ حضرت

آیتالله العظمی مرعشی نجفی(ره). گنجینه جهانی مخطوطات اسلامی.

3-       _______ .(1390الف). فهرست نسخه های خطی فارسی کتابخانه مرکزی دانشگاه پنجاب لاهور(پاکستان)(مجموعه های

 آزاد،پیرزاده،شیرانی،کیفی وعمومی). تهران: مرکز پژوهش میراث مکتوب .

4-       _______.(1390ب).فهرست نسخه های خطی فارسی آرشیو ملی پاکستان اسلام آباد:گنجینه مفتی فضل عظیم بهیروی.تهران:

مرکز پژوهش میراث مکتوب.

5-       ایران زاده , نعمت الله.(1384)."گنجینه نسخه های خطی ؛ میراث فرهنگی مشترک ایران و پاکستان". سخن عشق,

                شماره 27: 39-43.

6-       منزوی،احمد .(1376)."نسخههایخطیدرپاکستان".  کلک,شماره 89 و 93 : 287 تا 301).