کتابخانه جامع مسجد گوهرشاد دارای نسخ خطی نفیسی می­باشد. دراین پژوهش که به روش کتابخانه­ای و مصاحبه­ای صورت گرفته است تلاش گشته ضمن معرفی کتابخانه جامع گوهرشاد به بررسی نسخ خطی موجود در این کتابخانه و نفایس آن پرداخته شود. بدیهی است که شناخت هرچه بیشتر نسبت به این مجموعۀ ارزشمند گامی مؤثر در امر پژوهش نسخ خطی می­باشد.


موجودیت کتابخانه در جامعه اسلامی بیانگر رشد و توسعۀ تمدن اسلامی بوده، زیرا نتیجه و انعکاس اینگونه جوامع محسوب می­شود با گسترش تمدن اسلامی، شمار کتابخانه­ها افزایش یافت و وجود آنها متنوع گردید. این کتابخانه­ها، مشتمل بر انواع کتابخانه­های عمومی مساجد، مساجد جامع، مدارس و بیمارستان­ها و کتابخانه­های حکومتی بود که توسط خلفا، امرا و حکام، علمای مذهبی تأسیس شده بود.(عبداللطیف عبدالله بن دوحیش؛ ترجمه: احمد شعبانی،محمود تفقدی، 1381،ص 24و25)

یکی از مساجد باشکوه اسلامی که پس از قریب شش قرن در شهر مقدس مشهد و در جوار حرم مطهر حضرت امام رضا (علیه­السلام) برپاست و شکوه و عظمت خود را همچنان حفظ کرده است مسجد گوهرشاد است که آینه­ای از جلوه ملکوتی و هنر معماری کشور اسلامی ما ایران به شمار می­رود. این مسجد بزرگ به همت بانوی نیکوکار گوهرشادآغا همسر میرزا شاهرخ فرزند امیر تیمور گورکانی به دست معماران و هنرمندان دربار شاهرخ پی­ریزی شده و در سال 821 هجری ساختمان آن به پایان رسیده است (بی­نا،1374)

 

 

تاریخچه کتابخانه جامع گوهرشاد

این کتابخانه در سال 1332 شمسی با وقف پنج هزار جلد کتاب چاپی و خطی بوسیله سید سعیدطباطبائی در جوار مسجد جامع گوهرشاد تاسیس گردید و به یاری دیگر واقفان و نیکوکاران بتدریج به کتابخانه ای بزرگ تبدیل شد . از سال 1345 تا 1369 کتابخانه با مدیریت و نظارت سازمان اوقاف و امورخیریه اداره می شد . بنای ساختمان جدید واقع در بست شیخ بهایی با مساحت 1200 متر مربع به همت والای مقام منیع تولیت عظمای آستان قدس رضوی در سال 1368 به پایان رسید و همزمان با انتقال کتابخانه به مکان جدید با موافقت مقام معظم رهبری ( دام ظله العالی) مدیریت مسجدوکتابخانه جامع گوهرشاد به آستان قدس رضوی واگذار گردید. سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد اقدام به ایجاد و راه­اندازی کتابخانه تخصصی اهل­بیت (ع) نمود تا مجموعه­ای غنی از منابع مرتبط با علوم و معارف اهل­بیت (ع) را در دسترس اندیشمندان، پژوهشگران و علاقه­مندان قرار دهد.( سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد کتابخانه آستان قدس رضوی. سایت)

 

معرفی بخشهای مختلف کتابخانه جامع گوهرشاد

کتابخانه اهل­بیت (ع) برای دسترسی آسان محققان و مراجعان به کتابهای مرتبط با اهل­بیت (ع)، منابع موجود را در یک تقسیم موضوعی در دو تالار به نمایش آورده است:

1-    تالار سیره و تاریخ اهل­بیت (ع)

2-    تالار علوم و معارف اهل­بیت (ع)

 

1-   تالار سیره و تاریخ اهل­بیت (ع)

این تالار به منابعی با موضوعات ذیل اختصاص یافته است:

- تاریخ دین اسلام

- سرگذشتها

- سیره پیامبر (صلی الله و علیه و آله)

- چهارده معصوم (ع)

- نهج­البلاغه

- واقعه کربلا و یاران امام حسین (ع)

- همسران پیامبر(صلی الله و علیه و آله)

- سرگذشت علما و مجتهدان شیعه

- امامان دیگر فرقه­های شیعه

- اصحاب پیامبر (صلی الله و علیه و آله)

 

    2- تالار علوم و معارف اهل­بیت (ع)

تالار شماره دو، مجموعه­ای از علوم و معارف را در خود جای داده که از سرچشمه زلال اندیشه­های نورانی اهل­بیت (ع) نشأت گرفته و یا بخشی از علوم اهل­بیت را به شرح و تفسیر پرداخته و یا از علوم ائمه(ع) بهره برده و یا از آثار علمی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در قرون متمادی را به روایت نشسته است.

این تالار در موضوعات ذیل ارائه خدمات می­نماید:

- علوم تربیتی

- حکمت اسلامی

- علوم قرآن و تفاسیر شیعه

- احادیث و روایات اهل­بیت (ع)

- راویان اهل­بیت (ع)

- فقه اهل­بیت (ع)

- عقاید اسلامی و شبهات

- فرق اسلامی

- اخلاق اسلامی و آداب و رسوم

- عرفان اسلامی

- علوم جدید از منظر اهل­بیت (ع)

- ادبیات دینی

- جغرافیای تاریخی

- تاریخ و تمدن اسلامی

 

 

 

 

 

  3 -  کتابخانه تخصصی امام رضا (علیه­السلام)

این بخش در بهمن­ماه 1379 راه ­اندازی شد و همزمان با راه­ اندازی کتابخانه تخصصی اهل­بیت (ع) توسعه یافت. هم­اینک این بخش در طبقه فوقانی کتابخانه قرار دارد و دارای بیش از هشت هزار نسخه چاپی    می­باشد. این کتابخانه برای تکمیل منابع خود، اقدامات زیر را انجام داده است:

* گردآوری کتب و اسناد مرتبط با موضوع حضرت رضا (ع) که در سایر کشورهای اسلامی وجود دارد.

* تهیه عکس و میکروفیلم از 67 نسخه کتاب خطی در مورد تاریخ، زندگی­نامه و احادیث حضرت رضا (ع)

* تهیه تصویر از مقالاتی که در نشریات مختلف برای معرفی آن حضرت منتشر شده است.

* گردآوری فیلم، عکس و منابع نرم­افزاری در ارتباط با آن امام همام (ع)

 

   4 - تالار مطبوعات و نشریات

این تالار با ارائه 65 عنوان نشریات علمی و پژوهشی، تخصصی، فرهنگی و اجتماعی، اطلاع­رسانی و خبری به زبانهای فارسی، عربی، اردو و انگلیسی به طور شبانه­روزی و در سه نوبت کاری آماده ارائه خدمات   می­باشد.

   5 - تالار اینترنت و کتابخانه الکترونیکی

کتابخانه الکترونیکی علوم و معارف اسلامی با در اختیار داشتن بیش از 400 عنوان آثار چندرسانه­ای نظیر کتابخانه­های دیجیتالی و مجموعه­های دیداری و شنیداری، بیش از چهارصد هزار عنوان کتاب الکترونیکی را در موضوعات مختلف علوم اسلامی و معارف اهل­بیت (ع) در دسترس مراجعه کنندگان قرار داده است. این تالار به خطوط پرسرعت اینترنت مجهز می­باشد و امکان استفاده اندیشمندان و پژوهشگران عرصۀ اهل بیت (ع) را از فضای مجازی اینترنت به صورت رایگان فراهم نموده است.

 

   6 - تالار کتب مرجع

در این بخش حدود 10000نسخه منابع مرجع وجود دارد که که شامل فهرست نسخ خطی ، دایره المعارفها ، کتابشناسی ها ، فرهنگ لغات و .. میباشد که اغلب در موضوعات اسلامی میباشند.

 

   7- واحد گردش کتاب و امانت

از مهم­ترین بخشهای کتابخانه که در وقف­نامه نیز مورد توجه واقف قرار گرفته است واحد گردش و امانت کتاب می­باشد. مراجعان می­توانند منابع مورد نیاز خود را با مراجعه مستقیم به قفسه­های کتاب به مدت 15 روز امانت ببرند و در صورت نیاز مجدد برای یک نوبت دیگر، مدت امانت را به صورت تلفنی و یا حضوری تمدید نمایند. براساس وقف­نامه کتابخانه، طلاب علوم دینی و دانشجویان علوم اسلامی از اولویت و خدمات بیشتری برخوردار خواهند بود.

  8- مخزن کتب خطی

یکی از گرانبهاترین بخشهای کتابخانه اهل­بیت(ع) مخزن کتب خطی آن است که از نفیس­ترین مجموعه­های خطی به شمار می­آید. این مخزن دارای حدود 2500 جلد کتاب خطی است که با احتساب جزوات قرآنی بیش از 3000 جلد می­باشد. فهرست نسخ خطی کتابخانه به اهتمام مرحوم حجت­الاسلام و­المسلمین دکتر محمود فاضل یزدی (جلدهای یک تا چهار) و جناب حجت الاسلام و المسلمین براتعلی غلامی­مقدم (جلد پنجم) گردآوری و معرفی گردیده و در اختیار محققان قرار گرفته است.

شرایط نگهداری:

چون نسخه­های خطی موجود در کتابخانه جامع گوهرشاد وقفی است و طبق وقف­نامه  نسخه­ها باید در محل خود گوهرشاد نگهداری شود، نسخه­های پس از طی مراحل آفت زدایی و اسید زدایی و همچنین تهیه شناسنامه و میکروفیلم در کتابخانه مرکزی آستان قدس به کتابخانه گوهرشاد انتقال داده شده و در مخزن مخصوص و تحت شرایط کنترل شده نگهداری می­شود. ­

 

شیوه فهرستنویسی کتب خطی

اساس فهرستها بر دو بخش می­باشد:

1-  کتابشناسی: شامل معرفی عنوان، اسم کتاب، موضوع، زبان کتاب، نام مؤلف و یک شرح حال مختصر از مولف و کتاب، آغاز و انجام کتاب

2-   نسخه­شناسی: شامل معرفی خط، تعداد سطر و اندازۀ سطرها، تاریخ تحریر و کتابت، تعداد برگها، نوع کاغذ، رنگ کاغذ، انواع مهر و سجع و تزئینات نسخه

 

در بخش انتهایی فهرستها قسمت فهارس عمومی وجود دارد که شامل بخشهای زیر می­باشد:

- فهرست کتابهای معرفی شده به ترتیب الفبایی

- نام نویسندگان کتب و رسائل

- فهرست کتب و رسائل برحسب موضوع

- فهرست نسخه­ها برحسب تاریخ تحریرشان

- نقش مهرها

- فهرست اسامی کاتبان نسخه­ها

- فهرست اسامی مالکین نسخه­ها

- فهرست اماکن

- فهرست واقفان

- فهرست نام اشخاص مختلف (اعلام)

- فهرست کتب متفرقه

- تصاویر نفایس (حکاک، 8/2/92، مصاحبه)

 

برخی از نفایس خطی موجود در کتابخانه جامع گوهرشاد:

1-  کشاف عن حقائق التنزیل= تفسیر کشاف. ج1 (عربی) از جارالله زمخشری، محمود بن عمر خوارزمی معتزلی حنفی متوفی 538 هـ.ق

2-  انوارالعقول من اشعار وصی الرسول (شعر- عربی) از قطب­الدین شیخ ابوالحسن محمد بن حسین بن حسن بیهقی نیشابوری کیدری از دانایان قرن ششم هجری (فاضل، 1363)

3-    منتهی المطلب فی تحقیق المذهب (فقه- عربی) تألیف علامه حلی متوفی 726 هـ.ق

4-  الایضاح فی المعانی و البیان (بلاغت- عربی) تألیف شیخ جلال الدین محمد بن عبدالرحمن قزوینی شافعی معروف به خطیب قزوینی یا خطیب دمشق متوفی 739 هـ.ق

5-  غینة النزوع الی علمی الاصول و الفروع (اصول فقه- عربی) تألیف سیدعزالدین ابی المکارم حمزة بن علی بن زهرة بن ابی المواهب علی بن ابی سالم حسینی حلّی متوفی 585 هـ.ق (فاضل، 1365)

6-    شرح شمسیه (منطق- عربی) تألیف نجم­الدین عمر کاتبی قزوینی معروف به دبیران کاتبی- متوفی 675 هـ.ق

7-  حاشیه شرح مطالع= تصورات (منطق- عربی) . نام اصلی کتاب شناخته نشد، در آخر نسخه کاتب نوشته است: تمت تصورات حاجی پاشا، گمان می­رود که نسخه حاضر، حاشیه­ای باشد بر مبحث تصورات از حاجی پاشا، متوفی 800 هـ.ق بر شرح مطالع قطب الدین رازی.

8-    نزهة الطرف فی علم الصرف (صرف- عربی) تألیف ابی­الفضل احمد بن محمد میدانی متوفی 518 هـ.ق.

9-   الوافیه فی شرح الکافیه= شرح متوسط (نحو- عربی) کتاب کافیه- تألیف ابن حاجب مالکی، عثمان بن عمر، متوفی 646 هـ.ق که سید رکن الدین حسن بن محمد استرآبادی متوفی 717 هـ .ق آن را شرح کرده است. (فاضل، 1367)

10- قانون (پزشکی- عربی) تألیف ابن سینا، حسین بن عبدالله متوفی 427 هـ.ق شامل پنج کتاب 1- امور کلیه علم طب 2- ادویۀ مفرده 3- امراض جزئیه هرعضو بدن 4- امراض جزئیه­ای که خاص عضوی نیست 5- قرابادین

11- من لایحضره الفقیه (اخبار- عربی) تألیف شیخ صدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی متوفی 381 هـ.ق از کتب اربعه شیعه است و حاوی اخبار مربوط به فروع دین که صحیح و حجت هستند و آنها را از کتب معتبرۀ اصحاب گردآورده در چهار مجلد و ششصد و شصت باب و 5963 حدیث است (فاضل، 1371)

12- قرآن مترجم به فارسی زیرنویس تاریخ تحریر قرن 7هـ.ق

13- شرح مختصر القانون= شرح الفصول الایلاقیة (طب – عربی) نسخه منحصر  بفرد و بسیار نفیس است و عنوان انتخاب شده برمبنای حدس و گمان می­باشد شرح تحقیق متوسطی است با عناوین «قوله- اقول» برکتاب «مختصر القانون» شیخ الرئیس ابوعلی سینا (428 هـ.ق) نسخه حاضر از ابتدا ناقص و موجودی از «التعلیم الخامس فی الاعضاء تا الاوردة » است.

14- اللمعة الدمشقیة (فقه- عربی) از شیخ شمس الدین ابوعبدالله محمد بن جمال الدین مکّی بن شمس الدین محمد بن حامد عاملی جزینی معروف به شهید اول 768 هـ.ق (مقدم، 1387)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع:

1- عبداللطیف، عبدالله بن دوحیش؛ ترجمه: شعبانی، احمد ، تفقدی جامی، محمود.1381. نشریه اطلاع رسانی و کتابداری. ش 38.

2- بی­نا، نشریه مشکوة، تابستان 1374. ش 47.

3- سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد کتابخانه آستان قدس رضوی. سایت: http://www.aqlibrary.org   {قابل دسترسی در تاریخ: 8/2/92}

4- حکاک، ابوالقاسم، 8/2/92 {مصاحبه}

5- فاضل، محمود؛ 1363، فهرست نسخه­های خطی کتابخانه­های جامع گوهرشاد- جلد اول. مشهد: کتابخانه جامع گوهرشاد

6- فاضل، محمود؛ 1365، فهرست نسخه­های خطی کتابخانه­های جامع گوهرشاد- جلددوم. مشهد: کتابخانه جامع گوهرشاد

7- فاضل، محمود؛ 1367، فهرست نسخه­های خطی کتابخانه­های جامع گوهرشاد- جلد سوم. مشهد: کتابخانه جامع گوهرشاد

8- فاضل، محمود؛ 1371، فهرست نسخه­های خطی کتابخانه­های جامع گوهرشاد- جلد چهارم. مشهد: کتابخانه جامع گوهرشاد

9- مقدم، براتعلی؛ 1387، فهرست نسخه­های خطی کتابخانه­های جامع گوهرشاد- جلد پنجم. مشهد: سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی