تنوع و گستردگی خدمات و منابع کتابخانه بریتانیا سبب گردیده که این کتابخانه به عنوان دنیای دانش شناخته شود. انگلستان از جمله کشورهایی است که به لحاظ دارا بودن مجموعه های شرقی- اعم از خطی و چاپی- حائز اهمیت است .هدف از این پژوهش معرفی مختصرکتابخانه بریتانیا و همچنین معرفی راهنمای منابع خطی اسلامی و ایرانی در کتابخانه های بریتانیا به ترتیب حروف الفبا است.  


طی سده های اخیر، بسیاری از آثار ایرانی و اسلامی به دلایل مختلف از جمله بی اعتنای و عدم توجه کافی به ارزش واقعی آنها، و یا تحت تاثیر شرایط نابسامان سیاسی، اقتصادی و اجتماعی هر عصر، به طرق مختلف چون اهدا، خرید ‏از واسطه ها، و یا سرقت و غنائم جنگی و تاراج و نظایر آن، به دیگر کشورها و بخصوص به کشورهای اروپایی و مراکز علمی و هنری آنان انتقال یافته است. اصولاَ پس از آنکه اروپائیان پی به میراث علمی مسلمانان بردند، به طرق مختلف در صدد گرد آوری نسخه های خطی از آثار عربی و فارسی و سایر زبان های شرقی برآمدند و کتابخانه های مهم اروپا مملو از کتابهای خطی اسلامی گردید. صرف نظر از راههای گوناگون نقل و انتقال نسخه های شرقی به غرب در طی سده های گذشته، واقعیت امر آن است که هم اینک این نسخه ها در اختیار این مراکز قرار دارند و هم درآنجا به حیات خود اداهه میدهند. این مجموعه ها چه به لحاظ تعداد و چه به لحاظ محتوی مهم بشمار می آیند. گاه شمار نسخه های موجود در این مراکز به چندین هزار می رسد و گاه فقط به تعدادی انگشت شمار برمی خوریم که مجموعه ای بسیار کوچک را در گوشه ای از کتابخانه تشکیل می دهند. برای برخی از این مجموعه ها فهرستهایی مفصل تهیه و تدوین شده است، برخی فقط دارای فهرستهای مختصرهستند و برای برخی دیگر - یعنی برای غالب آنها- هنوز فهرستی تهیه و تدوین نشده است. به هر صورت، قدم نخست در شناسایی ذخائر مکتوب و شناساندن و معرفی علوم و دانش های بی بدیل و عظیم نهفته در این آثار، اطلاع از وجود این مراکز و آگاهی از کم و کیف مجموعه های شرقی موجود در هر یک از آنها است.

‏نوشته حاضر به معرفی مجموعه های شرقی موجود در کتابخانه های انگلستان می پردازد. انگلستان از جمله کشورهایی است که به لحاظ دارا بودن مجموعه های شرقی - اعم از خطی و جاپی - حائز اهمیت است و طبعأ اطلاع از محل نگهداری آنها، برای پژوهندگان میرات مکتوب اسلامی و ایرانی، مهم به شمار می آید. (بیاتی،ص62)

 

کتابخانه بریتانیا

 کتابخانه بریتانیا، کتابخانه ملی انگلیس است. این کتابخانه مطابق قانون واسپاری، یک نسخه از تمامی منابع چاپی منتشر شده در انگلیس و ایرلند را حداکثر یک ماه پس از نشر، از ناشران دریافت می‌کند. ساختمان مرکزی کتابخانه در لندن واقع شده است و دارای دو شعبه است: یکی بخش روزنامه‌ها در شمال غرب شهر که به آن کتابخانه روزنامه‌ها می‌گویند و دیگری در غرب ناحیه یورک شایر، در حومه شهرِ که مرکز تهیه مدارک کتابخانه بریتانیا در آن قرار دارد.

کتابخانه بریتانیا دارای 150 میلیون منبع اطلاعاتی به اکثر زبان‌های شناخته شده جهان است. این مجموعه شامل منابعی از سال 300 پیش از میلاد تا روزنامه‌های امروز است. سالانه در حدود 3000000 منبع اطلاعاتی جدید به این مجموعه افزوده می‌شود. این کتابخانه در 31 مارس 2003 دارای 11223249 جلد تک‌نگاشت؛ 836328 عنوان پیایند؛ 55718عنوان روزنامه؛ 312263 نسخه خطی؛ 391374 سند اداره هند، 4301034 نقشه، اطلس، و کره جغرافیایی؛ 1590029 قطعه موسیقی؛ 1285914 صفحه صوتی؛ 221967 نوار صوتی؛ 32597 اثر نقاشی و پوستر؛ 251049 قطعه عکس؛ 53483537 پروانه ثبت اختراع؛ 10115000گزارش به‌صورت ریزنگار؛ و 176200 عنوان پایان‌نامه است. در حال حاضر این کتابخانه دارای تقریبآ 100000منبع الکترونیکی است که مطابق "قانون واسپاریِ داوطلبانه موادِ سال 2000" دریافت می‌شود. حجم کل رکوردهای کتابشناختی موجود بر روی فهرست و پایگاه اطلاعاتی کتابخانه بریتانیا در 31 مارس 2003، در حدود 41761397 رکورد است. طی سال‌های 2003 تا 2004، تعداد 2481967 نفر از سایت کتابخانه دیدن کرده‌اند. سالانه 6000000 جست‌وجو بر روی فهرست پیوسته کتابخانه صورت می‌گیرد. سایت کتابخانه بریتانیا از 8400 صفحه وب تشکیل شده است. (اکبرزاده کرد مهینی هیلان، 1381،اینترنت)

 

تاریخچه

 تأسیس کتابخانه بریتانیا ریشه در گزارش کمیته کتابخانه‌های ملی به ریاست لرد دینتون در 1969 دارد. در 1972 قانون کتابخانه بریتانیا، در مجلس انگلیس تصویب شد. به‌موجب این قانون در اول ژوئن 1973 کتابخانه بریتانیا از ادغام بخش‌هایی از کتابخانه موزه بریتانیا، شامل کتابخانه مرجع ملی علوم و اختراعات ، کتابخانه مرکزی ملی، و کتابخانه امانی ملی علوم و فناوری تشکیل شد. در 1974  سازمان کتابشناسی ملی بریتانیا و اداره اطلاع‌رسانی علوم و فناوری به کتابخانه ملی جدید انگلیس پیوستند و موجب گسترش خدمات آن شدند. در 1975، "مرکز ملی اطلاعات پیایندها"، و "دفتر امانت بین‌المللی ایفلا" در این کتابخانه تشکیل شد.

 

 سازمان

کتابخانه بریتانیا تحت‌نظارت هیئت امنای آن اداره می‌شود. مطابق قانون کتابخانه بریتانیا، این هیئت به‌منظور اداره کتابخانه به‌عنوان مرکز ملی خدمات مرجع، مطالعه، کتابشناختی، و سایر خدمات اطلاع‌رسانی مرتبط با مسائل علمی و فناوری و علوم انسانی تشکیل شده است. هیئت امنای کتابخانه بریتانیا در زمینه تعیین استراتژی‌ها و سیاستگذاری‌های کتابخانه و اجرای این سیاست‌ها اختیار تام دارد. این هیئت در سال، 9 بار تشکیل جلسه می‌دهد .بر اساس مفاد مندرج در قانون کتابخانه بریتانیا متعلق به 1972، اعضای این هیئت شامل یک رئیس است که توسط وزیر "فرهنگ، رسانه‌ها، و ورزش" تعیین می‌شود و حداقل هشت نفر یا حداکثر سیزده نفر عضو دارد که یک تن توسط ملکه انگلیس و مابقی توسط نخست‌وزیر انتخاب می‌شوند. رئیس کتابخانه از میان اعضای هیئت امنا انتخاب می‌شود. مسئولیت اداره روزانه کتابخانه برعهده گروه مدیران اجرایی آن و تحت نظارت رئیس هیئت امنا (رئیس عالی کتابخانه) قرار دارد. این گروه از هشت نفر تشکیل شده است: رئیس گروه مدیران اجرایی (رئیس کتابخانه)، معاون بورس و مجموعه، معاون فعالیت‌ها و خدمات، معاون بازاریابی استراتژیک و ارتباطات، معاون استراتژی الکترونیکی و نظام‌های اطلاعاتی، معاون منابع انسانی، معاون امور مالی و منابع اداری، و منشی گروه مدیران اجرایی. از سپتامبر 2004 شورای مشاوران کتابخانه بریتانیا به‌منظور بهبود کیفیت نظارت بر فعالیت‌های کتابخانه، متشکل از چند تن از اعضای هیئت امنا و گروه مدیران اجرایی کتابخانه فعالیت خود را آغاز کرد.

 

ساختمان

کتابخانه بریتانیا دارای سه ساختمان است: ساختمان مرکزی (ساختمان سن پانکراس)، کتابخانه روزنامه‌ها (ساختمان کالین دیل) در لندن، و مرکز تهیه مدارک (ساختمان بوستون اسپا) در یورکشایر. این کتابخانه در مجموع دارای 5/654 کیلومتر قفسه است که 606 کیلومتر (6/92 درصد) آن اشغال شده است. کتابخانه بریتانیا در مجموع دارای 1266 میز مطالعه در اتاق‌های مطالعه واقع در ساختمان‌های خود است .

ساختمان سن پانکراس دارای 14 طبقه است: 9 طبقه فوقانی، طبقه همکف، و 4 طبقه زیرزمین. مساحت مجموع طبقات 112000 مترمربع است. نمای ساختمان آجری است. طراحی و معماری ساختمان توسط کالین سن جان ویلسون صورت گرفته است. نمای فوقانی ساختمان چیزی شبیه حرف انگلیسی A به‌صورت واژگون است. این ساختمان دارای فضای مطالعه برای بیش از 1200 نفر بوده و روزانه پاسخگوی بیش از 1600 نفر مراجعه‌کننده است. این ساختمان دارای تالارهای نمایش و سخنرانی، اتاق مطالعه، و امکانات عمومی شامل رستوران است. مجموعه کتاب‌های چاپی، نقشه‌ها، تمبرشناسی، و آرشیو صدا در این ساختمان قرار دارد. مخزن کتاب‌ها در زیرزمین ساختمان است. بخش خدمات کتابشناختی ملی بریتانیا نیز در این ساختمان قرار دارد.

ساختمان بوستون اسپا، مرکز تهیه مدارک کتابخانه بریتانیا، اداره واسپاری قانونی مواد، مرکز شماره استاندارد بین‌المللی پیایندها، و محل نگهداری مجموعه نسخ خطی کتابخانه بریتانیاست. این ساختمان در محل قدیمی کارخانه مهمات‌سازی ارتش ساخته شده و بیش از 100 کیلومتر قفسه به مجموعه امانت بین کتابخانه‌ای اختصاص دارد.(تلخابی،1387، اینترنت)

 

‏     در اینجا به معرفی مجموعه های شرقی موجود ذیل نام هر یک از شهرهای انگلستان - که به ترتیب حروف الفبا تنظیم یافته- می پردازیم. به طور کلی، هر مدخل شامل اطلاعات توصیفی کوتاه از کم و کیف منابع وآثار موجود درآن مجموعه است.

 

آبردین ABERDEEN

کتابخانه دانشگاه آبردین

در اینجا یک نسخه خطی از تورات به تاریخ 1493 ‏که به دست یک یهودی - شاید شخصی به نام ناپل نوشته شده است موجود می باشد. همچنین در این دپارتمان مجموعه ای از 231 ‏نسخه از نخستین کتابهای چاپی وجود دارد که تعداد 15 ‏نسخه از آنها ترجمه متون عربی عمدتاَ علمی، ریاضی و نجوم است.مجموعه روبرت ویلسون این کتابخانه دارای نسخه های خطی و چاپی است. ویلسون سفرهای زیادی به خاورمیانه و خاور نزدیک صورت داد و مجموعه ای از منابع معماری، تاریخ و سفرنامه ها گردآورد. دستنویس خاطرات و دفترهای یادداشت وی هنوز باقی است.

 

آکسفوردOXFORD

کتابخانه بودلیان

این کتابخانه در سال 1598 ‏تاسیس شده و خدمت رسانی به عموم را در سال1602آغاز کرده ‏است. موسس آن، سرتوماس بادلی Sir Thomas Bodley است. این کتابخانه از بدو تاسیس به گرد آوری منابع مورد نیاز جهت پشتیبانی از مطالعات شرق شناسی اقدام کرده است. کتابخانه بودلیان خود شامل 9 ‏کتابخانه ازجمله، کتابخانه حقوق، کتابخانه موسسه مطالعات هند، کتابخانه موسسه شرق شناسی، کتابخانه فلسفه و... است که هریک در محلی جداگانه دردانشگاه آکسفورد قرار دارد.

در میان مجموعه های مهم نسخه های خطی شرقی این کتابخانه، می توان به مجموعه هایی اشاره کرد ‏که در قرن 17 ‏و 18‏ به کتابخانه راه یافته و تعداد قابل توجهی از آنها را نسخه های خطی عربی - حدود 1700 ‏نسخه - تشکیل می دهد. مجموعه کتب خطی فارسی این کتابخانه نیز که بالغ بر 161 نسخه است، عمدتاَ در قرن19 ‏به کتابخانه راه یافته و بخش قابل توجهی از مجموعه را تشکیل می دهد.

هرمان اته در سال 1889 فهرست نسخ خطی فارسی کتابخانه بودلیان را بدون نمایه تهیه کرد و اکنون نسخ خطی فارسی این کتابخانه به 2530 نسخه یعنی کمی بیش از نسخ خطی عربی می‌رسد. در حدود هفت هزار کتاب چاپی فارسی نیز در بودلیان نگهداری می‌شود.(شمس اللهی، 1381، اینترنت)

بیشتر مینیاتورها و نسخه های خطی فارسی و هندی این کتابخانه نیز در همان قرن 19 به مجموعه کتابخانه راه یافته است. علاوه بر این پیوسته بر کتب فارسی، عربی و ترکی و... این کتابخانه افزوده می شود. تعداد کتب خطی و چاپی فارسی این کتابخانه را به تریب 2530 ‏نسخه و 6000 جلد، تعداد کتب خطی و چاپی عربی این کتابخانه را به تریب 2350 ‏نسخه و 14000‏جلد، تعداد کتب خطی و چاپی ترکی این کتابخانه را به ترتیب 480 ‏نسخه و 17000 ‏جلد ذکر کرده اند. این کتابخانه همچنین ‏دارای کتب خطی و چاپی به سایر زبانهای شرقی نظیر ژاپنی، چینی، گرجی، عبری، اردو، کردی و... است.

 

کتابخانه کلیسای مسیحی

این کتابخانه - بعد از کتابخانه بودلیان - دارای قدیمی ترین کتب در مجموعه های دانشگاه آکسفورد است. یش از 100000 جلد از کتابهایی که درمخزن این کتابخانه نگهداری می شود شامل کتبی است که پش از سال 1801 میلادی منتشر شده است. این کتابخانه دارای 50 نسخه خطی شرقی است. از این تعداد 29 نسخه خطی به زبان عربی است از جمله 4 ‏نسخه قرآن که قدیمی ترین آنها متعلق به قرن نهم هجری و نیز دارای یک نسخه ترجمه انجیل به زبان عربی است.

کتابخانه کودرینگتون، کالج آلسولز

این کتابخانه فاقد منابع مربوط به خاورمیانه است و در این حوزه مجموعه سازی نمی کند اما دارای تعدادی نسخه خطی فارسی متعلق به قرن 12هجری قمری است که کمتر مورد مراجعه قرار گرفته اند. ضمن آنکه هنوز فهرستی از آنها تهیه نشده است.

 

کتابخانه کالج وادهام

بخش ایران شناسی این کتابخانه دارای منابع مختلف در باب ایران است. بخصوص مجموعه آن در زمینه تاریخ و فرهنگ ایران – از ابتدای ورود اسلام به ایران تا جنگ جهانی اول – قابل ذکر است دارای مجموعه ای از کتب خطی و چاپ سنگی شیعی وفقهی به زبان عربی و فارسی و مجموعه ای ازکتب چاپی به زبان ارمنی است. تعداد نسخ خطی 770 نسخه، آثار چاپ سنگی 390 جلد.

 

ادنبورگ EDINBURG

کتابخانه ملی اسکاتلند

دراین کتابخانه منابع چاپی به زبان عربی و یا سایر زبانهای خاورمیانه بسیار ناچیز است اما این کتابخانه جزو کتابخانه های مشمول قانون واسپاری است، و مجموعه کاملی از انتشارات بریتانیا درباره اسلام و خاور میانه بخصوص انتشارات قرن بیستم را دریافت می کند.تعداد کمی نسخه های خطی عربی و فارسی در اینجا موجود است. این کتابخانه همچنین مجموعه ای از نقشه های (عمومی) منطقه خاورمیانه و نقشه های طبیعی است که به خوبی حفظ و نگهداری شده است. این نقشه ها لبنان، ترکیه، و فلسطین اشغالی را با نقشه هایی با مقیاس کوچک تحت پوشش  قرار می دهند. تعدادی از نقشه های جنگی، هرچند ناقص، در باره عراق و یمن و... در اینجا قرار دارد.

 

بلفاست Belfast

کتابخانه دانشگاه کوییزبلفاست

هسته اصلی منابع فارسی و عربی موجود در این کتابخانه از بین مجموعه کتابهای کتابخانه شرقی  پروفسور چارلز مک دوآل استاد پروفسورزبان یونانی (1850-1878) و توسط دوستان وی انتخاب و خریداری و در سال 1879 ‏به کتابخانه اهدا شده است . در این دانشگاه از سال 1929 ‏تا کنون کلاس هایی درزمینه مطالعه زبانهای سامی دایراست. تعداد تقریبی کتابها عبارت است از: تاریخ، جغرافیا، اقتصاد، سیاست، جامعه شناسی و حقوق 2000عنوان، ادبیات 1200 عنوان، اسلام 500 ‏عنوان، یهودیت 1100 عنوان، عهد عتیق 2000عنوان، علوم و فلسفه 125 عنوان، موسیقی و هنر 70 ‏عنوان . سایر موارد قابل ذکر شامل 200 ‏عنوان کتابهای فارسی و عربی ( عمدتاَ چاپ اروپا) از قرن 17 ‏تا 19 ‏از مجموعه پروفسور مک دوآل و 53 ‏نسخه کتاب خطی فارسی قرنهای 17 ‏و 18 (در باب شعر و داستان، تاریخ و جغرافیا، اخلاق و تصوف ، آیین نگارش و دستور زبان، و طب و طباخی است.

 

کتابخانه مرکزی کالج سلی اک

این کتابخانه دارای مجموعه ای از کتب اسلامی بنام مجموعه مینگانا است. دکتر آلفونس مینگانا (Alphonse Mingana) از سال 1924 تا 1929 اقدام به گردآوری این مجموعه ازنسخ خطی از منطقه خاورمیانه نمود. منابع این کتابخانه همه کشورهای اسلامی را درهمه زمینه ها پوشش می دهد و بسیاری از متون اسلامی قدیم را در اختیار دارد. این کتابخانه دارای بخشی در باره خلیج فارس است. فهرست کتابهای اسلامی جدید نیز از طریق فهرست های رایانه ای کتابخانه قابل بازیابی است. این کتابخانه همچنین دارای 660 نسخه خطی سریانی، و 2270 نسخه خطی عربی است که 270 ‏جلد از این تعداد مربوط به متون مسیحی و مابقی مربوط به متون و موضوعات اسلامی است.

 

دوبلین  Dublin

کتابخانه چستر بیتی

سر آلفرد چستر بیتی(Sir Alfred Chester) ‏در نیویورک به دنیا آمد. او همزمان هم مهندس معدن بود و هم یک مجموعه دار آثار هنری. مجموعه قرآن های خطی وی بی نظیراست. با افزوده شدن قرآن های نفیس و زیبایی که وی تصادفاَ در اوائل قرن بیستم در قاهره به آنها دست یافت باز هم بر غنای آن افزوده شد. او در سال1950 ‏به دوبلین رفت و در آنجا کتابخانه ای ویژه برای نگهداری کتب خطی وچاپی خود بنا نهاد. مجموعه او که بالغ بر13000 ‏جلد کتاب و پاره ای اشیاء دیگر بود، پس از درگذشت وی به مردم ایرلند سپرده شد.

کتابخانه دارای بخشی منابع مرجع است که در آن منابع اسلامی و آثار مربوط به هنر مغولان هند نگهداری می شود. مجموعه اصلی کتب اسلامی این کتابخانه بالغ بر3000 جلد کتب خطی عربی گزیده در موضوعات مختلف است که پهنه و گستره فرهنگی اسلام را به نمایش می گذارد. این نسخه ها مربوط به سده های دوم تا شانزدهم ه. ق.، متعلق به کشورهای اسلامی، ایران، ترکیه و هندوستان است که در آن اوج هنر خوشنویسی، تذهیب، نقاشی مینیاتور، صحافی و... به نمایش درآمده است. در این کتابخانه 300 نسخه خطی فارسی، 250نسخه خطی ترکی و 70 ‏نسخه خطی مغولی وجود دارد که عمدتاَ به ارزش هنری آنها گردآوری شده است. مجموعه قرآنی بسیار با اهمیت این کتابخانه دارای 300 ‏نسخه خطی قرآن از سراسر جهان اسلام است.

 

کتابخانه ملی ایرلند

از آنجا که کتابخانه ملی ایرلند در وهله اول کتابخانه ای ویژه مطالعات مربوط به ایرلند است، بنا بر این منابع شرقی کمی در این کتابخانه وجود دارد‏، به استثنای برخی کتب سفرنامه مربوط به قرن های 18 ‏و 19 که بیشتر آنها نیز جزو نسخه های نادر یا فوق العاده به حساب نمی آیند.د‏ر هر حال این کتابخانه د‏ارای مجموعه کوچکی از نسخ خطی من جمله قرآن های خطر است.

 

کتابخانه آکادمی سلطنتی ایرلند

این کتابخانه دارای معدودی نسخه های خطی و نقاشی های شرقی است. بخشی هایی از طومارهای انجیل به زبان عبری و نسخه های خطی عربی و فارسی از جمله منابع مجموعه این کتابخانه است.

 

کتابخانه کالج ترینیتی ایرلند

کتابخانه کالج ترینیتی ایرلند، تحت قانون واسپاری، از سال 1801، کتب و نشریات مرتبط با خاور میانه را دریافت می دارد اما از آنجا که خاورمیانه تنها موضوع مورد تدریس در این کالج نیست به همین دلیل این مجموعه از رشد قابل ملاحظه ای برخورد نشده است. تعداد تقریبی نسخه های خطی شرقی این کتابخانه 200 نسخه است.

 

دورهام Durham

کتابخانه دانشگاه دورهام

کتابخانه دانشگاه دورهام دارای مجموعه ای غنی از منابع چاپی، خطی واسناد آرشیوی در حوزه خاورمیانه وجهان اسلام است که عمده این منابع ازسال1950 ‏به بعد به منظورپشتیبانی ازبرنامه های آموزشی و پژوهشی دانشگاه گردآوری شده است. مجموع این منابع از سال 1995 در دو محل جداگانه نگهداری می شود. منابع مرجع و امانی، نشریات و روزنامه ها و واحد اسناد خاورمیانه که در سال 1993 ‏از مرکز مطالعات خاورمیانه و اسلام انتقال یافته در کتابخانه مرکزی دانشگاه و کتب چاپی قدیمی، نسخ خطی و منابع آرشیوی در ساختمان کاخ سبزنگهداری می شود.

مجموعه منابع امانتی و مرجع شامل منابع کلیه کشورهای خاورمیانه وشمال آفریقا ازایران و ترکیه تا اتیوبی و افغانستان وقفقاز وجمهوری های آسیای مرکزی از دوران باستان تا دوران معامر را شامل می شود. تعداد زیادی از آثار موجود به زبان عربی، فارسی و ترکی است. بخش کتب قدیمی، شامل منابع آرشیوی و نسخه های خطی دارای منابع مهم تحقیقاتی در حوزه خاورمیانه و اسلام است. منابع چاپی  قدیمی شامل منابع منتشره تا سال1850است. مجموعه کوچکی از منابع خطی اسلامی نیز در این بخش نگهداری می شود.

 

ساوت همتون SOUTHHAMTON

کتابخانه پارکز، دانشگاه ساوت همتون

این کتابخانه در واقع یک مجموعه تخصصی است که موضوع آن بر یهودیت و روابط دنیای یهود با غیر یهودیان متمرکز است. شامل 500‏ نسخه خطی، و آرشیوی بزرگ از اسناد و مدارک مربوط به موضوع فوق است. بخشی از منابع آرشیوی این کتابخانه در سال 1964 ‏توسط دکتر جیمز پارکز اهدا شده است. کتابخانه پارکز دارای منابعی در باب تاریخ جوامع یهود در سرتاسر دنیا، تاریخ فلسطین و ایجاد صهیونیزم، روابط اعراب و یهود، روابط مسیحیان و یهود و ... است.

 

سنت آندروز ST. ANDREWS

کتابخانه دانشگاه سنت آندروز

تاریخ تاسیس این کتابخانه سال 1611میلادی بوده است. بخشی نسخ خطی این کتابخانه در سال 1959میلادی تاسیس شده و دارای مجموعه ای از کتب خطی شرقی از جمله کتب خطی عربی، فارسی و ترکی است. این کتابخانه دارای 600 ‏نسخه خطی اسلامی (عمدتاَ به زبان عربی، فارسی و ترکی) و تعداد80 نسخه کتاب خطی به سایر زبانهای خاورمیانه است. فهرست پیوسته (ONLINE) منابع و کتب این کتابخانه از طریق پایگاه اینترنتی آن در دسترس قرار دارد.

 

کمبریج CAMBRIDGE

مجموعه انجمن کتاب مقدس

‏انجمن بریتانیایی و برون مرزی کتاب مقدس ازسال 1984در کتابخانه دانشگاه کمبریج مستقر شده است. این مجموعه دارای نظام باز است و به سئوالات تحقیقی که از سرتاسر جهان دریافت می کند پاسخ می دهد. مجموعه خطی آن بالغ بر500 نسخه است که 39 ‏نسخه آن به زبان عربی و از جمله 3‏جلد قرآن است.

 

کتابخانه دانشگاه کمبریج

مجموعه های عمومی این کتابخانه از آغاز شامل منابعی در زمینه خاورمیانه و اندیشمندان اسلامی (نظیرابن رشد، ابن سینا، رازی، و...) بوده است. آثار عربی، فارسی، ترکی و عبری از طریق کاتالوگهای عمومی کتابخانه قابل بازیابی است. این کتابخانه پیوسته به خرید کتب و منابع شرقی از کشورهای عربی، ایران، فلسطین اشغالی و ترکیه اقدام می کند. در زمینه نسخ خطی، کتابخانه دارای مجموعه گسترده ای از ادبیات عرب (بیش از1500جلد)عبری (بیش از1000جلد) فارسی (بیش از 1200‏جلد)آسوری (300جلد) ترکی (450 ‏جلد) و مجموعه ای. جی. برا ون(E.G.Browne) شامل 480 ‏جلد نسخه خطی به زبانهای عربی، فارسی و ترکی است. اوراق و اسناد مجموعه ای. جی. براون آرشیو مهم و منحصر به فردی از اصل منابع و مدارک فارسی در باره مشروطه اول را در خود جای داده است.همچنین کتابخانه مجموعه ای از کتب خطی اسلامی متعلق به کالج کرپس کریستی و دو بخش از مجموعه پوته متعلق به کالج کینگز و کالج اتون را در امانت خود دارد. مجموعه های نامبرده منابع تاریخی و ادبی هند و ایرانی بسیاری را در خود جای داده اند. نوشته های ای. جی. براون متعلق به کالج پمبروک درمجاورت مجموعه کتابخانه نگهداری می شود و فهرست مشخصات آنها در فهرست کتابخانه آمده است.

 

کتابخانه کالج حضرت عیسی مسیح

مجموعه شرقی (چاپی و خطی) عمدتاَ شامل کتبی است که به کتابخانه سپرده و یا أهدا شده است. در 1821، تیموتی هوتن بخشی از مجموعه کتب برادرش را به کتابخانه اهدا کرد. این مجموعه اهدایی شامل نسخه های خطی شرقی -حدود 50 ‏کتاب خطی فارسی و ترکی- بود. درکتابخانه فهرستی از کتب شرقی موجود است که البته نیاز به بازنگری دارد. همه منابع کتابخانه قدیمی این کالج، فهرست نویسی شده و کار بر روی بخش منابع شرقی نیز آغاز شده است. تعداد تقریبی کتب خطی آن شامل : 70 ‏نسخه خطی است. نسخه ها به زبان های عربی، آرامی، فارسی، قبطی، ترکی، سانسکریت، پالی، اردو و چینی است.

 

کتابخانه گروه مطالعات شرق شناسی

مجموعه منابع این گروه عمدتاَ درباب زبان، ادبیات، دین، فلسفه و تاریخ کشورهای اسلامی و خاورمیانه است. تاریخ تاسیس این کتابخانه به سال های 1930 یعنی زمانی که به کتابخانه موسسه شرق شناسی دانشگاه کمبریج شهرت داشت بازمی گردد. مجموعه آن شامل منابع اهدایی بسیاری است که از کتابخانه های ای. جی. برا ون، رینولد نیکلسون، ربن لوی و آ. جی. آربری که در میان آنها منابع نادر و نسخه های ارزشمند وجود دارد. این مجموعه دارای منابعی در باره ترکیه، لبنان، سوریه، عراق، ایران، اردن ومصر و عربستان است. زمینه موضوعی این مجموعه عمدتاَ مسائل سیاسی قرن 19 ‏و 20 ‏با تاکید بر منطقه خلیج فارس و ناحیه جنوب عربستان است.

 

کتابخانه کالج کویینز

این کالج مجموعه کوچکی از کتب خطی شرقی در اختیار دارد که در خود کالج نگهداری می شود. 8 ‏نسخه از این کتب به زبان فارسی است که برخی متعلق به قرن 16 میلادی (10 ‏هجری قمری) است ، و1‏ نسخه متعلق به قرن 14میلادی ( 8 ‏هجری قمری) تعداد 5 نسخه کتاب خطی زبان ترکی، عمدتاَ متعلق به قرن 16 ‏میلادی (10‏هجری قمری ) نیز در این کالج نگهداری می شود.

 

کتابخانه کالج سنت جان

این کتابخانه دارای 50 ‏نسخه خطی شرقی به زبانهای عربی (12 ‏نسخه) فارسی (11 ‏نسخه)، ترکی (3 نسخه)، اردو (1 نسخه) در این کتابخانه نگهداری می شود.

 

کتابخانه کالج ترینیتی کمبریج

این کتابخانه دارای مجموعه ای از نسخه های خطی به زبانهای عربی، فارسی، ترکی و عبری و منابع اسلامی و منابع مربوط به خاورمیانه است. فهرست توصیفی منابع خطی فارسی و عربی منتشر شده است.

 

 

گلاسکو Glasgow

کتابخانه دانشگاه گلاسگو

کرسی زبان های شرقی در دانشگاه گلاسکو در سال 1708 ‏با اختصاص هزینه ای سالانه از سوی ملکه آن ایجاد شد و از آن زمان تاکنون کرسی آموزش زبان عربی نیز به سایر زبانهای اصلی سامی که از قرن شانزدهم تدریس می شد اضافه گرد ید. مجموعه کتابخانه نیز در زمان های مختلف با دریافت مجموعه های بزرگ کتب اهدایی و یا ارثی غنی تر شده است. براساس وصیت نامه دکتر ویلیام هانترکلیه مجموعه های پرارزش وی که هم اکنون موزه هانترین را شکل داده، در سال 1807 ‏به کتابخانه رسید. کتابخانه دکترهانتر،علاوه بردارا بودن بسیاری ازنسخ خطی منحصربفرد سده های میانه، دارای 130 نسخه عربی، فارسی و ترکی است. دکترآ. بی. مک گریگور نیز مجموعه کتب خود درباب فلسطین را در دهه 1930به کتابخانه سپرد. پس از آن نیز با فاصله ای کوتاه پروفسورروبرتسون و استیونسون مجموعه های شرقی خود را به کتابخانه اهدا نمودند. در 1979 ‏حدود 200جلد کتب کهن عربی عمدتاَ در باب شعراز آقای عبدالکریم دانشجوی کارشناسی ارشد هنگام بازگشت وی از عراق خریداری شد. تعداد تقریبی کتب خطی این کتابخانه به شرح ذیل است :

نسخه های خطی متعلق به مجموعه هانترین : عربی 64 ‏جلد، فارسی 32 ‏جلد و ترکی 4 ‏3جلد. سایر نسخ خطی: عربی 19جلد، فارسی 19جلد، ترکی 7 ‏جلد، مالی (جاوه ای) 2 ‏جلد، اردو3 ‏جلد.

 

کتابخانه بریتانیا، مجموعه های شرقی و دیوان هند (ایندیا آفیس)

دراینجا برای مجموعه های اسلامی و یا مجموعه های مربوط به خاورمیانه، مخزن جداگانه ای وجود ندارد بلکه این منابع در قسمت های مختلف کتابخانه نگهداری می شوند. تعداد تقریبی نسخه های خطی و کتب چاپی عبارت اند از: عربی، فارسی، ترکی، و زبانهای فارسی و ترکی آسیای میانه: 19000 ‏نسخه خطی.

 

کتابخانه بنیاد میراث اسلامی الفرقان

بنیاد میراث اسلامی الفرقان در سال 1988 ‏تاسیس شده و از شهرت جهانی برخوردار است. هدف از تآسیس این بنیاد حفظ و نگهداری میراث مکتوب اسلامی بویژه نسخه های خطی اسلامی ، ارتقای

مطالعات و تحقیقات، فهرست نویسی منابع خطی اسلامی، انتشار، حفاظت و مرمت نسخه های خطی اسلامی در سرتاسرجهان ذکرشده است. کتابخانه این بنیاد در سال 1991 ‏توسط شیخ احمد زکی یمانی تاسیس شده است. کتابخانه سیاست مجموعه سازی خود را بر مبنای تامین نیازهای آن دسته از محققان بنا گذاشته که به تحقیقات اسلامی بویژه درحوزه نسخ خطی اسلامی می پردازند. این کتابخانه دارای مجموعه ای غنی نزدیک به 14000 ‏جلد کتب و منابع مرجع در باب کتابشناسیها، فهرستهای نسخ خطی موجود در بیش از90 ‏کشوراسلامی، زندگینامه های علمای اسلامی و مجموعه ای از کتب در باب زبان و ادبیات عرب، تاریخ، فلسفه، و علوم اسلامی است. این کتابخانه دارای مجموعه ای از نسخه های خطی به شکل میکروفیلم و لوح فشرده به زبانهای عربی، فارسی وترکی و... است. کتابخانه موظف به فراهم آوری دائم کلیه منابع مهم مرجع به زبانهای اسلامی و اروپایی است ضمن آنکه مجموعه ای بالغ بر20 ‏عنوان مجله تخصصی در زمینه های فوق را مشترک است. منابع  تحقیقی ارزشمند موجود دراینجا، این کتابخانه را به یکی از مراکز مهم تحقیق در حوزه نسخ خطی اسلامی تبدیل کرده است.

 

کتابخانه موسسه مطالعات (مذهب اسماعیلی)

موسسه مطالعات مذهب اسماعیلی در سال 1977 ‏با هدف ارتقاء تحقیقات و آشنایی با فرهنک و جوامع اسماعیلی مذهب در گذشته و حال و درک بهتر روابط آنها با سایر جوامع و مذاهب تاسیس شده است. کتابخانه این موسسه در سال 1979 ‏تاسیس شده و نقش آن متناسب با اهداف و فعالیت های موسسه به دو بخشی تقسیم می شود: نخست ایجاد و توسعه مجموعه ای از منابع خطی و چاپی مربوط به اسماعیلیان و سپس پشتیبانی از برنامه های موسسه از طریق فراهم آوری منابع مورد نیاز درسی. مجموعه منحصر بفرد این کتابخانه در مورد منابع اسماعیلی، از بزرگترین مجموعه های موجود در غرب به شمار می آید و دارای منابع خطی، منابع چاپی، مقالات و پایان نامه است. مجموعه نسخ خطی مخزن این کتابخانه حدود  800 ‏جلد است که منابع ضروری محققان و دانشجویان علاقمند به مطالعه مذهب اسماعیلی را در اختیارشان قرارمی دهد. نسخ خطی غیر اسماعیلی مجموعاَ 450 ‏جلد است و موضوعات مختلفی نظیر تفاسیر قرآن، فقه، الهیات، فلسفه، تاریخ، زندگینامه ها، منطق، طب و کیمیاگری را در برمی گیرد. این کتابخانه 300 ‏نسخه خطی فارسی در اختیار دارد. مولفان بسیاری از این کتب، اسماعیلی مذهب هستند. از جمله آثاری که در این بخش نگهداری می شود، دیوان ناصر خسرو و تاریخ جهان گشای جوینی است.

 

کتابخانه ملی هنر، موزه ویکتوریا و آلبرت

مجموعه منابع اسلامی این کتابخانه بتدریج و از زمان تاسیس این کتابخانه از نیمه قرن نوزدهم تشکیل شده است. بعنوان کتابخانه ملی هنر، وظیفه اسامی کتابخانه آن است که تا حد ممکن در زمینه هنرهای زیبا و تزئینی غنی باشد. با پیروی از این سیاست منابع اسلامی نیز گردآوری شده است و به احتمال این کتابخانه یکی ازبهترین مجموعه های آثار هنری اسلامی در بریتانیا را در اختیار دارد. آثار تاریخی، جغرافیایی و توپوگرافی موجود در باره خاورمیانه نیز در همین راستا و برای تکمیل مجموعه کتب هنری تهیه می شود. کتب مرجع پایه برای مطالعات  هنرهای اسلامی، فرهنگ های لغت به اکثر زبانهای خاورمیانه، دایره المعارف اسلام و ترجمه های مختلفی از قرآن نیز در این مجموعه قرار دارد. کتابخانه ضمنا دارای یک موزه از اشیای هنری است. در میان آنها تعدادی صحافی های اسلامی بسیار نفیس، در حدود 110 ‏جلد، و ابزار صحافی به چشم می خورد. مجموعه ای از آ ثار خطی به زبان عربی، فارسی و ترکی که بسیاری از آنها نسخه های مذهب اند، بعلاوه آلبوم هایی از نمونه آثار خوشنویسی نیز دراینجا موجود است. تمامی این آثار فهرست شده و زیراکس آن در یک جلد در ورودی کتابخانه در دسترس است. بسیاری از این آثار برای مطالمه کتب اسلامی بسیار حائز اهمیت است. این نکته را نیز یادآور می شود که تعداد زیادی ازآثار نقاشی مینیاتور هندی و ایرانی در بخش مجموعه هند و جنوب شرقی آسیا نگهداری می شود. کتابخانه ملی هنر دارای مجموعه ای غنی از نشریات ادواری جاری و قدیمی مربوط به هنرهای اسلامی است.

 

کتابخانه انجمن سلطنتی آسیا

انجمن سلطنتی آسیا در پانزدهم مارس 1823 توسط یکی از اساتید بنام زبان سانسکریت، هنری توماس کولبروک تاسیس شد. این انجمن فعالیت های مختلفی در زمینه خاورنزدیک، خاورمیانه و آسیا انجام می دهد و اداره سازمان ترجمه های شرقی با هدف تسهیل انتشار ترجمه های اصیل از متون شرقی، و سازمان تک نگاشت های راس (RAS) با هدف انتشار آ ثار اصیل درزمینه مطالعات شرق شناسی را بعهده دارد. این کتابخانه دارای مجموعه ای حدود1500‏نسخه خطی و از جمله نسخه های خطی اسلامی و نسخ خطی فارسی، عربی، ترکی و... است. این انجمن از سال 1834‏نیز فصلنامه معروفThe Journal Of The Toyal Asiatic Society منتشرمی سازد که بصورت پیوسته Online نیز در دسترس قرار دارد.

 

کتابخانه سلطنتی کالج پزشکان

این کتابخانه کلاوه بر منابع تازه پزشکی، دارای منابعی مهم در باب تاریخ پزشکی است. تعداد 66 نسخه کتب خطی شرقی ازجمله کتب خطی عربی (از شماره1 ‏- 54‏) و کتب خطی فارسی( از شماره  46 ‏تا26‏) نیز در مخزن این کتابخانه نگهداری می شود.

 

کتابخانه مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی (دانشگاه لندن)

کتابخانه مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی دارای یکی از بزرگترین و معتبرترین مجموعه های مطالعات شرقی وآفریقای دربریتانیا است. تعداد قابل توجهی منابع آرشیوی و نسخ خطی کمیاب و منحصر به فرد مجموعه این کتابخانه را تشکیل داده است. این کتابخانه دارای بخشی های موضوعی متعدد است. بخش مطالعات اسلامی خاورمیانه و خاورنزدیک دارای مجموعه ای بالغ بر80000 ‏جلد است. در همین بخش تعداد20 ‏نسخه کتاب خطی عربی، 400 ‏نسخه کتاب خطی فارسی و 45 نسخه کتاب خطی ترکی نگهداری می شود. مجموعه کتب فارسی این بخش عمدتاَ مربوط به تاریخ ایران باستان، ادیان ایران باستان و بویژه زرتشتی است. از سال 1989 ‏به بعد همه کتابهای دریافت شده، فهرست نویسی و هم اکنون از طریق اینترنت در دسترس و قابل بازیابی است.

 

کتابخانه کالج سیون

این کتابخانه که در سال1623 ‏میلادی تاسیس شده، و یکی ازبهترین کتابخانه های بریتانیا درحوزه الهیات ومذهب است. دارای19نسخه خطی شرقی، و3 ‏نسخه خطی عبری است.

 

 

کتابخانه موسسه تاریخ پزشکی ولکام

این کتابخانه دارای یکی از بزرگترین مجموعه های موجود در باب تاریخ پزشکی در دنیا است. کتب خطی و چاپی اسلامی این کتابخانه که توسط موسس آن، سر هنری ولکام گرد آوری شده است بخش بزرگی از کتابخانه را شامل می شود. در مجموع دارای 500000‏ جلد کتب چاپی و خطی شرقی و غربی است که تاریخ آنها به قرن 15 ‏م. (9 ‏ه. ق.) بازمی گردد. به طور نمونه، این کتابخانه دارای 617 ‏نسخه خطی فارسی است، 800 ‏نسخه خطی عربی،29 ‏نسخه خطی ترکی و 19 نسخه خطی به زبان اردواست.

 

کتابخانه برادرتون، دانشگاه لیدز

این کتابخانه در سال 1936 تاسیس شده است. مجموعه منابع  اسلامی و خاورمیانه عمدتاَ در طول50 ‏سال گذشته از طریق خرید و یا دریافت منابع اهدایی تشکیل شده است.  در 1992 کتابخانه اصلی دپارتمان پراکنده شده، و مجموعه ای از چند صد نسخه خطی عربی، عبری، فارسی، اردو، سامره ای باستان و مالی که توسط مدیر گروه سابق این دپارتمان دکتر جان بومن گرد آمده بود بنا به مقاصد آموزشی به مجموعه های تخصصی انتقال یافت. مجموعه راث شامل 10000 ماده مجزا

(متشکل از 350نسخه خطی، هزار جلد کتب نادر) است.

 

منچستر MANCHESTER

کتابخانه دانشگاه جان رایلندز منچستر

مطالعه و تدریس زبانهای شرقی از زمان تاسیس دانشگاه منچستر در سال1851‏، دایر بوده است. خانم رایلند به یادبود همسرش، کتابخانه خصوصی جان رایلند را تاسیس و در سال 1900‏م. افتتاح نمود. در 1972 ‏کتابخانه های دانشگاه منچستر و کتابخانه جان رایلند ادغام شدند و به این ترتیب، کتابخانه جان رایلند دانشگاه منچستر ایجاد گردید. مخزن این کتابخانه در حال حاضر بیش از 1000000 ‏جلد کتاب را در خود جای داده است. بخش نسخ خطی این کتابخانه دارای 900 ‏نسخه خطی عربی است که قدمت برخی به یکهزار سال می رسد و موضوعاتی چون علوم قرآنی، فلسفه، نجوم ، طب و نظایر آن را در بر می گیرد. تعداد کتب خطی فارسی نیز بالغ بر، 950 ‏نسخه متعلق به سده های پنجم تا سیزدهم هجری قمری با موضوعاتی نظیر طب و نجوم و جفرافی، تصوف و ادبیات و شعر و کیمیاگری و... است.

 

ناتینهام NOTTINHAM

کتابخانه دانشگاه ناتینهام

این کتابخانه مجموعه کوچکی در باب اسلام (550جلد)، یهودیت (700جلد) و تاریخ خاورمیانه (650 جلد) دارد بخش نسخ خطی نیز دارای تعدادی نسخ خطی اسلامی است که در مجموعه پارکینز نگهداری می شود. (بیاتی،1384، ص62-79)

 

مآخذ

1-    اکبرزاده کرد مهینی هیلان، علی، 1381.دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، ج1.

2-    بیاتی، کیانوش، 1384.راهنمای منابع خطی اسلامی و ایرانی در کتابخانه های بریتانیا، پیام  بهارستان، سال پنجم، شماره 54، آذر.

3-    تلخابی، مهدی،23/3/1387. معرفی کتابخانه بریتانیا.]قابل دسترس در تاریخ 19/2/1392[ http://lib86.blogfa.com/post-58.aspx

 

4-    شمس اللهی، قاسم، 1381.دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، ج1.