هدف از این پژوهش آشنایی بیشتر با کتابخانه ملی فرانسه و نسخ خطی فارسی این مرکز است. این پژوهش به چگونگی شکل گیری کتابخانه ملی فرانسه و بخش نسخ خطی فارسی آن می پردازد. در بخش نسخ خطی فارسی به چگونگی جمع آوری، سازماندهی، حفاظت، فهرستنویسی، بخش دیجیتال، ویژگیها و امتیازات آن پرداخته شده است.
مقدمه پیدایش نخستین کتابخانههای ملی به قرنهای 15و16 باز میگردد، مانند کتابخانه مارچانا در ونیز (1468)؛ کتابخانه ملی فرانسه(1537)؛ کتابخانه اتریش در وین؛ کتابخانه دولتی بایرن در مونیخ (1558)؛ و کتابخانه سلطنتی بروکسل(1559). اما در مورد تاریخ بنیانگذاری آنها اتفاقنظر وجود ندارد. دو مورد از مؤسسات فوق اینک، بهجای کتابخانه ملی، وظایف کتابخانههای ایالتی و محلی را انجام میدهند. ارائه تعریف جامع برای کتابخانه ملی بسیار دشوار است. در سال 1800 بیش از 20 کشور کتابخانه ملی داشتند. گرچه همه آنها کتابخانه ملی شمرده نمیشدند، اما همه آنها کموبیش به مجموعههای کتابخانههای سلطنتی یا کتابخانههای خصوصی بزرگ مربوط میشد و بیشترشان در کشورهای اروپایی قرار داشتند، بهجز کتابخانه کنگرها، کتابخانه ملی کلمبیا، و کتابخانه اکوادور. در قرن19، تقریبآ همه کشورهای اروپایی و اغلب کشورهای امریکای لاتین کتابخانه ملی تشکیل دادند. کتابخانه ملی علاوه بر غرور ملی، بهویژه در کشورهای جدید، به نشانی از ملیگرایی تبدیل شد. گرچه برای این کتابخانهها ساختمانهای باشکوهی طراحی شده بود، اما در بیشتر موارد فقط بخشی از طرح بهاجرا درآمد. بسیاری از کتابخانههای ملی قرن19 از مجموعههای کوچکی بهوجود آمدند، اگر چه آرزوهای بزرگ داشتند، اما اغلب فاقد منابع لازم بوده و هنوز هم از این فقدان رنج میبرند. تعداد کمی از این کتابخانهها قادر به فراهمآوری مجموعهای نسبتآ چشمگیر بودند. موج سوم تأسیس کتابخانههای ملی در اواخر قرن19و20در نقاط مختلف دنیا، بهویژه در آسیا و افریقا رخ داد. البته هنوز چند کشور افریقایی کتابخانه ملی ندارند. این گروه از کتابخانههای ملی با کتابخانههایملی قدیمی متفاوتند.در برخی کشورهای توسعهنیافته،به خصوص در کشورهای افریقایی، کتابخانهملی مرکز اداری کتابخانههای کشور، کتابخانه عمومی اصلی و اغلب مرکز ملی آموزش کتابداری است.در حالیکه کتابخانههایملی در برخی کشورهای توسعه یافته،همچون کانادا و زلاندنو، بر فعالیتهایی چون فراهمآوری منابع اطلاعاتی ملی و ارائه خدمات کتابشناختی توجه دارند(بی.لاین، 1385، ج2، ص1525). جمهوری فرانسه در شمال غربی اروپا واقع است. این کشور از شمال به کانال انگلیس، بلژیک، و لوکزامبورگ؛ از شرق به آلمان، سوئیس، و ایتالیا؛ از جنوب به دریای مدیترانه و اسپانیا؛ و از غرب به خلیج بیسکای محدود میشود. جمعیت این کشور(طبق آمار سال )2005 178,656,60 نفر و مساحت آن 500,551 کیلومترمربع است. تاریخ کتابخانههای فرانسه در سه دوره قابل بررسی است : الف. قرون میانه. ب. گابریل نوده و کتابخانه مازارن. ج. کتابخانههای عمومی و تأثیر انقلاب فرانسه. پیش از1789بیشتر کتابخانههای فرانسه خصوصی بودند.(شووینگ، 1385، ج2، ص1188-1189). این پژوهش به معرفی کتابخانه ملی فرانسه و بیشتر به بخش نسخ خطی فارسی آن میپردازد. آشنایی با کتابخانه ملی فرانسه کتابخانه ملی فرانسه در امتداد سمت راست ساحل رودخانه سن در قلب پاریس در میان سه بنای مهم بورس، باغهای تویلری، و ساختمان اپرا جایگاه مهمی را به خود اختصاص داده است. این کتابخانه که وارث تاریخی کهن است، قدیمیترین مؤسسه فرهنگی در فرانسه است که با تنوع و کیفیت چشمگیرِ مجموعه خود، در زمره مهمترین کتابخانههای جهان قرار دارد. تاریخچه. کتابخانه ملی در بدو امر مجموعه شخصی پادشاهان فرانسه بود. شارل پنجم ادیب و کتابدوست بزرگی بود که مجموعهای ارزشمند حاوی هزار نسخه خطی در قصر خویش ــ لوور کنونی ــ فراهم آورد. ژیل ماله، کتابدار او، اقدام به ایجاد یک نظام فهرستنویسی نمود که امروزه نیز همچنان مورداستفاده قرار دارد. طی جنگهای صد ساله، کتابخانه نتوانست در امان و مصون باقی بماند. لویی یازدهم مجموعهای را برای جانشین خود بر جای گذاشت که بهتدریج گسترش یافت. لشکرکشیهای چارلز هشتم و لویی دوازدهم به ایتالیا، منجر به مصادره مجموعههای مهم خارجی گردید. فرانسوای اول با اهدای دو اثر نفیس باعث پیشرفت کتابخانه شد. او نسخ خطی یونانی اهدایی خود را در قصرش واقع در فونتن بلو گردآوری نموده بود. او در "فرمان مون پولیه" (1537) قوانین امانت حق مؤلف را وضع نمود که بر اساس آن ناشران و مسئولان چاپ موظف بودند از هر کتابی که در فرانسه بهچاپ میرسد، چند نسخه برای کتابخانه سلطنتی تهیه کنند. این نسخهها در قصر سلطنتی در دره لوآ جای داده میشد. این اقدام، که ارتباط نزدیکی با اندیشه ایجاد کتابخانه ملی داشت، در مدتی طولانی مؤثر واقع شد ـ تا دهه 1645 فقط کتابخانه سطلنتی 1324 کتاب چاپی داشت. کتابخانه سلطنتی فرانسه بهطور رسمی در اواخر دهه 1500 در پاریس و در منطقه لاتین زبان گشایش یافت. سپس در 1666 کولبر، صدراعظم لویی چهاردهم، آن را به خیابان ویوین در کنار رودخانه سن و نزدیک محل کنونی آن انتقال داد و به نحو قابل توجهی در توسعه آن کوشید (کتابهای بهارث رسیده ماروله در 1667 به تنهایی 123000 جلد را به مجموعه اضافه کرد) و در سازماندهی آن کوشید. قرن هجدهم یکی از دورههای مهم در تاریخ کتابخانه ملی بهشمار میرود، زیرا از 1720 استفاده آن برای عموم آزاد شد. در 1743 به جایگاه فعلی آن در قصر کاردینال مازارَن واقع در خیابان ریشلیو منتقل شد و در آنجا به پنج بخش تقسیم گردید: نسخ خطی؛ کتابهای چاپی؛ مدالها؛ سکهها؛ و آثار برجسته اعم از آثار چاپی، شجرهنامهها، و عنوانها. کتابخانه با مدیریت آبه بینیون به مرکزی علمی ـ فرهنگی تبدیل شد و محل تردد اندیشمندان و نویسندگان معروف زمان، نظیر دیدرو، روسو، و ولتر بود. گردآوری منابع خارجی در غنیتر کردن مجموعه سهم بسیاری داشت. در خلال انقلاب فرانسه، مجلس ملی این کشور اقدام به از بین بردن دفتر کتابداران پادشاه، اصلاح قانون واسپاری، تغییر نام کتابخانه به "کتابخانه ملی" و واگذاری آن به یک آکادمی نمود. با این تغییرات نه تنها کتابخانه آسیبی ندید، بلکه مجموعه آن رشد فوقالعادهای یافت. بیش از 300000 کتاب و نسخه خطی که از کتابخانههای خصوصی روحانیون و سردمداران انقلاب مصادره شده بود به کتابخانه ملی افزوده شد. کتابخانه طی جنگهای انقلابی و جنگهای ناپلئون، منابع مهمی را از کشورهای خارجی فراهم آورد. در اوایل دهه 1800 بهدلیل انباشتگی بیش از حد ساختمانها، کارکنان برای بهدست آوردن فضای بیشتر، مجموعهها را به اطراف منتقل کردند. قسمتهایی از ساختمان بازسازی شد و سعی کتابداران بر فهرست کردن تعداد عظیمی از مواد گردآوری شده قرار گرفت. اما تا دهه 1850 که یک مدیرعامل اجرایی برای کتابخانه انتخاب شد تغییر قابل توجهی رخ نداد. ساختمان نیمه تمام تحتنظارت یک مهندس ساختمان بهنام هنری لابروست قرار گرفت که در 1861 فروشگاههای کتاب و تالار مطالعهای بنا نهاده بود که اکنون نیز مورداستفاده قرار میگیرد. در قرن بیستم با گسترش مجموعهها و ضمیمه شدن مواد جدید گردآوری شده، ایجاد بخشهای جدیدی نظیر موسیقی (1942) و هنرهای نمایشی، آرشیو صدا، و مواد دیداری ـ شنیداری (1976) ضروری بود. گسترش ساختمان پاریس با تشکیل تالار بیضی شکل نشریات (گشایش 1936)، مدارک ویوین (1985)، و بازسازی بخشهایی جهت نقشهها، مواد چاپی، و سکهها صورت گرفت. کتابخانه ملی نیز با ارائه خدمات به مناطق اطراف پاریس (در ورسای) و چند استان (سابله و پرووینس) توسعه پیدا کرد(بلاسل، 1385، ج2، ص1415-1416). بخش نسخ خطی در حال حاضر،بخش کتابهای فارسی کتابخانهملی فرانسه دارای دو قسمت مجزا است. یک بخش مربوط به کتابهای چاپی است که در آن مجموعه ای از کتابهای ضروری فارسی، در حد امکانات فراهم شده است و در بخش دیگر، نسخه هایخطی و مصور فارسی نگهداری می شود. کار عمده این بخش که می تواند نیاز های پژوهشگران را برطرف کند ، همان فهرستنگاری دقیق و معرفی این کتابها است. برنامههای دیگر این کتابخانه، خریداری مرتب کتبخطی از بازار پاریس و سایر نقاط جهان و تحقیقات روی نسخههایخطی و مبادلهی بینالمللی در جهت اطلاعرسانی در این زمینه است(نعیمی، 1386، اینترنت).بنای تاریخی و با عظمت خیابان ریشولیو، سیصد سال است که به مکانی برای مجموعههای خارقالعادهای چون نسخههایخطی، متنهای موسیقیایی، نقشهها، کتابهای چاپسنگی، عکسها، سکهها، مدالها واشیای عتیقه تبدیل شده است.سایر مجموعهها در کتابخانه آرسنال و کتابخانه موزه اپرای پاریس جای گرفته است. بخش نسخههایخطی در حال حاضر به دو بخش تقسیم شده است: بخش شرقی،نسخههای خطی این بخش براساس زبان نوشتاری نسخ سازماندهی شدهاند و بخش غربی که مشتملبر 240000 جلد نسخهخطی و گلچینی از متون اطلاعاتی از قرن پنجم میلادی تا زمان حاضر است. عمده منابع تشکیل دهنده این مجموعه عبارتند از: مجموعههای یونانی(5000نسخه)، لاتین(22000نسخه)، و فرانسوی(60000نسخه)و ... بخش نسخخطی شرقی به وجود تعدادی از منابع مباهات میکند که مربوط به تمدن مصر قدیم، خاور نزدیک، آفریقا، آسیا، اقیانوسیه و آمریکا که پیش ازچهار هزار سال را پوشش میدهد. با چنین تنوعی در اقلیمها و زبانها، 20000 نسخه خطی در نزدیک به 50بخش براساس زبان ردهبندی شدهاند. بزرگترین مجموعهها عبارتند از: عربی(7261نسخه)، چینی(3100نسخه)، ایرانی(2600نسخه) و ترکی(2000نسخه). مجموعههای خطی با مجموعهای حدود 10000 نوشته روی چوب متعلق به خاور دور و 6000 مهر یا نقشهایی از کتیبههای سنگی کامل شده است(شوالیه، 1377، ص11). آدرس بخش نسخ خطی کتابخانه ملی فرانسه: http://www.bnf.fr/pages/collections/mssor.htm چگونگی جمعآوری: مجموعه نسخههایخطی فارسی در کتابخانه پاریس، در زمان نسبتاً طولانی جمعآوری شده و قدمت قابل توجهی دارد. از زمان لویی چهاردهم، در حدود 1660 میلادی، اولین مجلد از نسخههایخطی فارسی وارد کتابخانه سلطنتی فرانسه شد. بعدها این کتابخانه در زمان انقلاب کبیر فرانسه، به کتابخانهملی فرانسه انتقال یافت و هنوز هم به همین نام شناخته میشود. در زمان انقلاب کبیر فرانسه، تقریبا حدود هزار جلد نسخهخطی فارسی در این کتابخانه وجود داشته است وبزرگترین مجموعه نسخخطی فارسی در اروپا به شمار میآمد.علاوهبراین، فرهنگ ایران بخصوص ادبیات فارسی بسیارمهم تلقی میشد. در قرن نوزدهم، تدریس و تحقیق در باره زبانهای شرقی و از جمله زبان و متون کلاسیک فارسی، رونق ویژهای یافت و کتابهایخطی فراوانی برای انتشار متن و گردآوری کتب علمی و آشنایی با فرهنگهای مشرق زمین خریداری شد. از طرف دیگر، توجه خاصی هم به تاریخ هنر ایرانی و فارسی بوجود آمد. در پایان قرن نوزدهم، چند کلکسیون هنر فارسی و اسلامی در اروپا پایه گذاری شد و به یک معنا مسابقه ای بین انگلستان و فرانسه برای جمع آوری آثار و کتب مصور و خطی شرق آغاز شد. با شروع جنگ جهانی اول این جریان کاهش پیدا کرد اما توجه به نسخه های خطی همچنان تداوم داشته و نه فقط فرانسه بلکه انگلستان ، ایتالیا ، اسپانیا و آلمان و سایر کشور های اروپایی نیز هر کدام به نوعی به این مساله پرداختند . کتابهایخطی موجود در کتابخانه ملی پاریس ، کتابهای قدیمی و ارزشمندی هستند که بسیار مهم میباشند.اکثر این کتابها مربوط به مجموعه کتب کلاسیکهای زبان و ادب فارسی است. یعنی از نظر زمانی تا پایان دوره قاجاریه را در برمی گیرد. بسیاری از این کتب از کشور عثمانی به فرانسه منتقل شده است. در دوره عثمانی کتابخانههای مهمی با کتابهای ارزشمند فراوانی وجود داشته که بسیاری از کتابهای فارسی در دوره تیموری یا قبل از آن از ایران خارج شده و پس از انتقال به عثمانی در آنجا نگهداری میشد . منبع دیگر انتقال کتب فارسی به فرانسه و اروپا، هندوستان است. بسیاری از کتابهایخطی فارسی در کتابخانههای شخصی و غیرشخصی هندوستان نگهداری میشد و فرانسویها هم در هندوستان حضور داشتند و تعداد زیادی کتابهای فارسی را خریداری و به فرانسه منتقل کردند. به این ترتیب یکی از بزرگترین و بهترین مجموعه نسخه های خطی فارسی در کتابخانه ملی فرانسه تشکیل شد . برخی از کتابهای این مجموعه منحصر به فرد، برخی از آنها دارای ارزش هنری، و اکثر آنها دارای اهمیت تاریخی و علمی هستند(نعیمی، 1386، اینترنت). در اوایل قرن 18م. مجموعاً 388جلد نسخههایخطی فارسی موجود در کتابخانههای پادشاهان فرانسه که شامل تعدادی از نسخ خریداری شده از اصفهان وارد مجموعه کتابخانه شدند،بخشی از این مجموعه توسط یک فرستاده فرانسوی بنام ژان اُتر در 1740م. از اصفهان خریداری و به پاریس ارسال شد. این مجموعه شامل کتابهای نفیسی بود، ازجمله 30 کتاب خطی که دارای مجلس و تصاویر مینیاتور و 2 نسخه کلیله و دمنه،یکی از مکتب مظفری و دیگری از مکتب جلایریه بودند. در زمان انقلاب کبیر فرانسه تمام کتابخانههای صومعههای مسیحی فرانسه به کتابخانهملی پادشاهی سابق منتقل شدند که در میان آنها مجموعههای کم نظیری از نسخههایخطی فارسی نفیس یافت میشد از جمله یک شاهنامه مصور متعلق به قرن 15م. که در صومعه سنت ویکتور پاریس نگهداری میشد، همچنین مجموعه کتب خطی نگهداری شده در صومعه سنت ژرمن دپره که شامل بیش از 100 جلد کتبخطی فارسی نفیس بود و جزو اولین نسخههایخطی فارسی شمرده میشدند که از ایران به اروپا آورده شدند. همانند بسیاری از کتابخانههای ملی دنیا، مجموعه شخصی نقش بزرگی در تشکیل اینگونه کتابخانهها داشتهاند مانند مجموعه جمعآوری شده توسط چند محقق فرانسوی در هندوستان که نیمه قرن 18م. به کتابخانه اهدا شد؛ مجموعه اهدایی توسط نقاش فرانسوی بنام بوالی؛ مجموعه آرتور دوگوبینو سفیر فرانسه در ایران در عهد قاجاریه؛ مجموعه ژان باپتیست کنسول فرانسه در بغداد و مترجم دبار قاجاریه؛مجموعه نیکلا؛ مجموعه مهم شارل شفر معلم و مترجم و اولین رئیس مدرسه السنه شرقی پاریس که مدتها در استانبول زندگی کرده و مجموعه کتابهای شخصی وی که شامل بیش از 300 جلد کتبخطی فارسی نفیس و مصور بوده، توسط دولت فرانسه در 1899م. خریداری و به مجموعه کتابخانهملی فرانسه راه یافت(دامادی، 1376، ص93-94). در حدود سال 1860م. نسخه های خطی مخزن سنت ژنووی یو مازارن آرسونال به کتابخانه امپراتوری منتقل شد. افراد بسیاری در تهیه مجموعه های نسخ خطی فارسی کتابخانه ملی فرانسه نقش داشته اند که می توان از برخی آنها نام برد: اوگوست لوزوئف؛ ژان اوتر؛ کلود لویی فورمن؛ ژان توما سیمون دو ویرویل؛ آنکتیل دو پرون؛ آنتوئان لئوناردو شه زی؛ چاندر ناگور؛ ژان باتیست شووالییه دوکونان(برگرفته از: ریشار، 1385، ص2-10). حافظت منابع: کتابخانه ملی از 1980 در مورد اجرای طرح حفاظت و نگهداری مجموعه خود اقدام نمود. بر اساس این طرح، کتابخانه دارای یک میلیون مدرک قابل بررسی است. در این راستا دو مرکز حفاظت، یکی در "سابله" جهت کتابها و دیگری در پروینس جهت نشریات ادواری عهدهدار اجرای عملیات اسیدزدایی کاغذ، تعمیر و تحکیم جلد کتاب، و تکثیر عکس هستند. بیش از 15000 کتاب بر روی ریزبرگه و 1600 روزنامه بر روی ریزفیلم در دسترس قرار دارد. این طرح در کلیه بخشها به مورد اجرا گذاشته شده است. برخی از طرحهای حفاظت در آزمایشگاه مرکزی حفاظت یا آزمایشگاههای موجود در بخشهای مختلف اجرا میشود. سایر طرحها به متخصصان غیروابسته حفاظت محول شده است(بلاسل، 1385،ج2، ص1418) فعالیتهای مرکز جدید حفاظت منابع کتابخانهملی فرانسه در مارنی لا والی بر روی نحوه برخورد با کمیتهای کلانی از منابع متمرکز است. سه حوزه از وظایف به این بخش واگذار شده است: حفاظت از یک مجموعه موازی با مجموعه اصلی کتابخانه که همانند یک مجموعه پشتیبان عمل میکند؛ نحوه برخورد با منابع چاپی و منابع دیداری – شنیداری ؛ و آموزش مستندسازی و پژوهش در رشته حفاظت. منابع مجموعه حفاظت شده در دسترس مراجعین قرار نمیگیرد مگر زمانیکه نسخههای موجود در اثر جابجایی و دست به دست شدنها و استفاده مکرر مراجعین فرسوده شوند. این مجموعه در فضایی به دور از آلودگی در 20کیلومتری خارج از شهر پاریس نگهداری میشود. در محلی که دارای تهویه مطبوع،نور کنترل شده و سایر موارد حفاظتی است(بنین، 1377، ص20). در مورد نسخه های خطی دو مسئله اساسی مطرح است یکی صحافی آنها و دیگر سطحی که روی آن مطلب را نوشته و یا چاپ کرده اند. صحافی های صدمه دیده را کارگاه تعمیر مرکزی در کتابخانه ملی پاریس تعمیر می کند. قیمتی ترین آنها را در جعبه های کرباسی که هوا از آن عبور می کند قرار می دهند تا با قفسه تماس نداشته باشند. پوستها که مقاومتشان زیاد است مشکل چندانی ندارند، همین طور کاغذهایی که پیش از نیمه اول سده نوزدهم تولید شده اند. اما کاغذهایی که پس از آن دوران تهیه شده در معرض خط اسیدی شدن قرار دارند و روشهای پیشرفته جدیدی را برای جلوگیری از خسارت ایجاب می کنند. قانونهایی که در سال 1977 دولت فرانسه وضع اکرده از روشهای نگهداری حمایت می کند. یکی از کارهای کتابخانه ملی فرانسه فراهم کردن امکانات برای دستیابی به اطلاعات است، اما سیاست استفاده از نسخ خطی که اگر زیاد دست به دست شوند صدمه فراوان می بینند، بایستی با سیاستهای حفظ و نگهداری هماهنگ باشد. در سال 1983 یک کارگاه مخصوص عکاسی در بخش نسخ خطی تاسیس شد که در آن می توان برخی از اسناد را بصورتی منظم روی میکروفیلم ضبط نمود. این اسناد یا به خاط خواص استثنایی خود و یا مقدار استفاده ای که از آنها بعمل می آید برگزیده می شوند. اگر متن تنها باشد میکروفیلم بصورت تک رنگ(مونوکروم) و چنانچه نسخه خطی مصور باشد رنگی تهیه می شوند. این میکروفیلمها بتدریج جای نسخه اصلی را برای مراجعه می گیرند. دستگاههای بازبینی در اتاق میکروفیلم که در سال 1985 آماده شده قرار دارد(کالو، 1368، ص11). فهرستنویسی : نگارش اولین فهرست کتابهای خطی فارسی موجود در کتابخانه ملی فرانسه توسط پتیس دولا کروا استاد زبان فارسی، عربی و سریانی کالج پادشاهی پاریس در سال1680 شروع شد سپس کار او توسط ادگار بلوشه کتابدار اسبق کتابدار کتابخانه ادامه یافت این فهرست شامل 600 نسخه بود که در سال 1989 به چاپ رسید. جلد دوم این فهرست که شامل معرفی معرفی 1000 نسخه دیگر است توسط آقای فرانسیس ریشار کتابدار فعلی در دست تهیه است. در حال حاضر تعداد 2600 جلد نسخه خطی فارسی در کتابخانه ملی فرانسه وجود دارد که مورد مراجعه روزانه محققین و پژوهشگران سراسر دنیا قرار میگیرد(دامادی، 1376، ص94). بخش دیجیتال : مجموعههای ساختمان جدید شامل ۰۰۰‚۷۶۰ میکروفیلم و ۰۰۰‚۹۵۰ میکروفیش؛ ۰۰۰‚۱۰۰ عنوان دیجیتالیشده؛ ۰۰۰‚۵۰ عنوان مواد چندرسانهای؛ ۰۰۰‚۲۵۰ مورد تصاویر دیجیتالی؛ ۰۰۰‚۹۰۰ مورد مدارک شنیداری؛000‚90 مورد ویدیوگرام میباشد(کتابخانه ملی فرانسه، اینترنت). ویژگی و امتیازات : کتابخانه ملی فرانسه دارای نسخه های نفیس بسیاری است که در اینجا برخی از آنها را معرفی شده است. قرآن کریم مربوط به زمان سلاجقه که به خط کوفی در شهر بست(شهر لشگری بازار در افغانستان)نوشته شده؛ جامع التواریخ بایسنقری نوشته رشیدالدین فضل الله همدانی که برای کتابخانه بایسنقرمیرزا در سال 840 هجری قمری نوشته شده؛ معراج نامه شاهرخ(به سال 850ق) یا خمسه نظامی به خط عبدالجبار(تاریخ کتابت 1029 تا 1034 ق)؛ نسخه بسیار نفیس از خمسه نظامی مصور که برای همایون شاه(پسر بابر) در کابل حدود سال 955ق تهیه شده(دامادی، 1376، ص94-95). فتوحات عجم جمالی شوشتری که در سال 977ق به سلطان مراد سوم تقدیم شده؛ رساله اخترشماری علی قوشچاهی به سلطان محمد دوم اهدا شده در خاک عثمانی در قرن 9 کتابت شده؛ اخلاق ناصری خواجه نصیرالدین طوسی که در سالهای 1083 تا 1090 در لاهور نوشته شده؛ دیوان اول عبدالرحمان جامی در اواخر قرن 9 کتابت شده؛ کلیات عبدالرحمان جامی احتمالاً در 896ق در هرات برای حسین میرزا بایقرا کتابت شده(ریشار، 1385، ص51 و 53 و 58 و 143-145). 1. بلاسل، برونو. 1385. کتابخانه ملی فرانسه. در: دایرةالمعارف کتابداری و اطلاعرسانی. (ج.2).ترجمه مریم امین سعادت. تهران: مرکز اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. 2. بنین، سیلوی.1377. هنر معاصر و مرکز حفاظت منابع کتابخانه ملی فرانسه. کتاب ماه کلیات. ش11. پاییز . 3. بی. لاین، موریس. . کتابخانه ملی فرانسه. در: دایرةالمعارف کتابداری و اطلاعرسانی (ج.2).ترجمه اشراف السادات بزرگی. تهران: مرکز اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران 4. دامادی، سعید. 1376. شکوفایی هنر ایرانی در لابلای نسخههایخطی(قرن 12تا17 میلادی). پیام کتابخانه(نام جدید نشریه تحقیقات اطلاعرسانی و کتابخانههای عمومی)، ش 27. زمستان. 5. ریشار، فرانسیس. 1385. کتاب ایرانی: چهارمقاله در مباحث متن پژوهی،نسخه شناسی و کتاب آرایی. ترجمه ع. روحبخشان. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب. 6. شوالیه، الکس. 1377. مجموعه های ویژه کتابخانه ملی فرانسه 7. شووینگ، مارک. 1385. کتابخانه ملی فرانسه. در: دایرةالمعارف کتابداری و اطلاعرسانی (ج.2).ترجمه فرشته ناصری . تهران مرکز اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. 8. کالو، فلورانس.1368. کتابخانه ملی فرانسه کتابخانه ای فعال. پیام یونسکو. ش228. بهار. 9. کتابخانه ملی فرانسه اینترنت قابل دسترسی در 15/2/1392 کتابخانه آموزشگاهی رشد http://ketab.roshd.ir/portal/Home/ShowPage.aspx?Object=Report&CategoryID=75a9f269-348e-4aa6-8a62-ceb218b75b2f&LayoutID=54dee715-85d1-4722-98d0-898e33071da9&ID=90c9bb0c-4aac-46a6-9b3fef1b4d e2a73c 10. نعیمی، محمدحسین. 8/5/1386. آشنایی با بخش نسخخطیفارسیکتابخانهملیفرانسه. قابل دسترسی در 15/2/1392 http://www.paysdefrance.blogfa.com/post-2.aspx