هدف از این پژوهش آشنایی بیشتر با  کتابخانه بزرگ آیت الله مرعشی و خدمات آن مرکز است.برای یافتن اطلاعات از سایت های اطلاع رسانی  و همچنین مقالات مختلف استفاده شده است. در این پژوهش به بررسی مراحل شکل‌گیری کتابخانه و همچنین معرفی بخشهای مختلف این مرکز پرداخته است. بخش های اصلی این مرکز عبارتند از: حوزه متولی و ریاست؛ مرکز خدمات همگانی؛ مرکز منابع و خدمات ویژه؛‌مرکز پشتیبانی اداری؛ مرکز پشتیبانی اجرایی؛ مرکز پژوهش‌های خدمات فنی؛ مرکز حفاظت ذخایر و منابع کتابخانه؛ گنجینه اشیای غیر مکتوب؛ مرکز دایرةالمعارف کتابخانه‌های جهان. در این پژوهش به تفصیل بخش نسخ خطی مورد بررسی قرار گرفته است.


مقدمه: طبق بررسی‌های صورت گرفته بیش از 1.5 میلیون نسخه خطی در جهان وجود دارد (شریفی،21،1379)، بیش از نیمی از این نسخه‌ها در 3 کشور ایران، ترکیه و مصر قرار دارد(عظیمی،30،1379). ایران با دارا بودن بیش از  200,000 نسخه خطی احتمالاً بعد از ترکیه رتبه دوم جهان را عهده‌دار است(متقی،46،1391). کتابخانه‌های مرعشی، دانشگاه تهران، آستان قدس رضوی و مجلس شورای اسلامی با 150,000 نسخه خطی بیشترین نسخه‌های خطی را در ایران دارا می‌باشند(حافظیان،4،1383). این پژوهش به آشنایی با کتابخانه برزگ آیت‌الله مرعشی نجفی و نسخه‌های خطی این مجموعه پرداخته است.

آشنایی با کتابخانه بزرگ آیت الله مرعشی نجفی

این کتابخانه از معتبرترین و بزرگ‌ترین کتابخانه‌های ایران و جهان اسلام است و از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی استان قم محسوب می‌شود. کتابخانه در 100 متری مرقد حضرت معصومه (س)، خواهر امام هشتم شیعیان در قم قرار دارد، و مرقد بنیان‌گذار آن هم جنب کتابخانه است. این کتابخانه علاوه بر مجموعه کتاب‌های چاپی فارسی و عربی و لاتین، دارای گنجینه‌ای گرانبها و ارزشمند از کتاب‌های خطی نفیس و کتاب‌های چاپی نادر است. بخش اخیر نزد دانشمندان و محققان و مستشرقان، اشتهار و اعتبار خاصی دارد. کتابخانه مرعشی با مراکز علمی، فرهنگی، و کتابخانه‌ای در خارج از کشور ارتباط دارد(رفیعی، صمیعی، 1385، ج2، ص1366)

کتابخانه در چهار مرحله ایجاد شده، مرحله نخست که هسته اولیه این کتابخانه را تشکیل می‌دهد هنگامی است که موسس آن در نجف به تحصیل اشتغال داشتند و بعد در 1342ق به ایران مهاجرت کردند و کتابخانه در منزل ایشان بوده. مرحله دوم پس از تاسیس مدرسه مرعشیه در 1385ق در قم است که دو اتاق مدرسه را به کتابخانه تخصیص داده بودند. مرحله سوم زمانی است که این کتابخانه با کمبود فضا مواجه شد و زمینی 1000متری روبروی مدرسه خریداری شد و کلنگ بنا به دست آیت الله مرعشی در 1390ق برزمین زده شد. در مرحله چهارم بار دیگر کتابخانه با کمبود فضا مواجه گشت و به دستور امام خمینی(ره) طی حکمی در تاریخ 24/12/1367 دولت را موظف به گسترش کتابخانه کردند. به جز مرحله نخست، همه مراحل بعدی با پیگیری و کوشش جدی متولی کتابخانه به انجام رسیده است.(برگرفته از: آشنایی با کتابخانه آیت‌الله مرعشی، اینترنت)

در اینجا واحدهای اصلی این کتابخانه به اختصار معرفی می شوند: الف) حوزه متولی و ریاست: شامل بخشهای امور موقوفات و وابسته به کتابخانه؛ روابط عمومی و امور بین الملل؛ تشریفات و استقبال؛ دبیرخانه؛ واحد خواهران؛ مراسلات. ب) مرکز خدمات همگانی: بخشهای این مرکز عبارتند از: تالار بزرگ ابن سینا(برای استفاده عموم)؛ تالار ویژه کتب حوزوی(مخصوص طلابی که کارت عضویت ندارند)؛ تالار خواجه نصیرالدین طوسی(سالن برگزاری همایشها)؛ تالار شیخ مفید(ویژه نشستها و کنفرانس)؛ فروشگاه کتاب. ج) مرکز منابع و خدمات ویژه(کانون پژوهش): شامل بخشهای گنجینه نسخه‌های خطی؛ گنجینه نسخه‌های عکسی(تصویری)؛ گنجینه میکروفیلم و میکروفیش؛ گنجینه اسناد مکتوب؛ نمایشگاه دائمی نمونه‌های نسخه‌های نفیس خطی؛ گنجینه آثار علمی مکتوب و غیرمکتوب بنیانگذار کتابخانه؛ گنجینه نسخه‌های چاپی بسیار کهن؛ گنجینه نسخه‌های چاپ سنگی نادر و کمیاب؛ گنجینه‌های مرکزی کتابهای چاپی فارسی، عربی، اردو، ترکی و غیرلاتین؛ گنجینه روزنامه‌ها و مجلات ادواری؛ گنجینه کتابهای مرجع؛ گنجینه فهارس نسخه‌های خطی اسلامی کتابخانه‌های جهان؛ گنجینه چاپی و مجلات و روزنامه‌های لاتین؛ آرشیو کتب ممنوعه؛ گنجینه اطلسهاو نقشه های جغرافیایی؛ گنجینه کتابهای چاپی مکرر؛ تالار بزرگ شیخ طوسی؛ بخش ویژه پژوهشگران نسخه‌های خطی و اسناد مکتوب؛ مرکز قم شناسی؛ بخش تبارشناسی؛ بخش فهرستنگاری نسخه‌های خطی کتابخانه؛ بخش بررسی و تنظیم و انتشار آثار علمی موسس کتابخانه؛ بخش تصحیح و تحقیق و پژوهش نسخه‌های خطی اسلامی. د) مرکز خدمات پشتیبانی اداری: دارای بخشهای گوناگونی می باشد: امور مالی؛ بخش گزینش و امور کارکنان؛ بخش آموزش. هـ) مرکز خدمات پشتیبانی اجرایی: که از بخش های زیر تشکیل شده است: بخش خدمات رایانه‌ای؛ مخابرات و شبکه‌های ارتباطی داخلی و بین المللی؛ بخش چاپ و انتشارات؛ امور نمایشگاه‌ها؛ امور همایشها؛ مهمانسرا؛ رستوران؛ مرکز تامین و تهیه منابع کتابخانه؛ بخش لابراتوار عکس و تصویر؛ دفتر فنی گروه مشاوران ساختمانی؛ دفتر فصلنامه میراث شهاب؛ دفتر تهران؛ دفتر ترجمه؛ دفتر طرح و برنامه؛ امور مربوط به شعب کتابخانه؛ واحد فنی تاسیساتی؛ مرکز حفاظت و نگهبانی فیزیکی از کتابخانه؛ واحد تعمیرات. و) مرکز پژوهشهای خدمات فنی. ز) مرکز حفاظت ذخایر و منابع کتابخانه: مشمتل بر واحدهای زیر است: عملیات آسیب‌شناسی؛ مرکز قرنطینه و آفت‌زدایی کتابها و اسناد؛ مرکز مرمت و بازسازی کتب خطی و اسناد دستنویس؛ مرکز میکروگرافی کتابخانه؛ مرکز صحافی و جلدسازی کتابهای چاپی؛ واحد اعلام و اطفای حریق. ح) گنجینه اشیای غیر مکتوب: مشتمل بر بخشهای گنجینه اشیای غیرمکتوب؛ آرشیو منابع صوت و تصویر؛ آرشیو عکس. ط) مرکز دایرةالمعارف کتابخانههای جهان(برگرفته از: آشنایی با کتابخانه آیت‌الله مرعشی، اینترنت).

بخش نسخ خطی کتابخانه:

در حال حاضر تعداد نسخه‌هاى خطى کتابخانه شصت‌هزار عنوان، مشتمل بر بیش از ٣١٠٠٠ مجلد است، که ۶۵ درصد آن به عربى و بقیه به فارسى و اندکى ترکى، اردو، تاتارى، حبشى، پهلوى و لاتین است. این تعداد نسخه خطى هیچ‌گاه ثابت نیست و به طور متوسط هر سال بیش از ٧۵٠ تا ١٠٠٠ نسخه خطى نفیس گزینش شده خریدارى و یا اهدایى به این گنجینه افزوده مى‌شود. این نسخه‌ها در موضوعات مختلفى است؛ از جمله: فقه و اصول، کلام و عقاید، منطق و فلسفه، عرفان و تصوف، حدیث، تفسیر و علوم قرآن، ادبیات، اخلاق، طبیعیات، تراجم و رجال و درایه، انساب، علوم غریبه و اعداد، فیزیک، شیمى، ریاضى، جغرافى، هیئت، و نجوم طب، موسیقی. از لحاظ دما و رطوبت، این گنجینه داراى تجهیزات بسیار پیشرفته است از فهرست نسخه‌هاى خطى موجود در این گنجینه تاکنون تعداد سى جلد شامل ١٢٢٠٠ نسخه خطى چاپ و منتشر گردیده است؛ و بقیه، که بالغ بر شصت مجلد است، به وسیله گروه فهرست‌نگاران به سرپرستى متولى کتابخانه به تدریخ چاپ و منتشر مى‌گردد. کارکنان این بخش از زمره افرادى هستند که در این زمینه‌ها خبره‌اند و مراجعان را در بازیابى این منابع و شیوه استفاده از آنها یارى مى‌دهند. مسئول گنجینه نیز وظیفه حفظ و حراست از نسخه‌هاى دستنویس را بر عهده دارد و اگر نسخه‌اى به مرمّت و بازسازى یا تحقیق یا فهرستنگارى یا میکروفیلم نیاز دارد، باید قبل از انجام کار موافقت کتبى متولى را به دست آورده و آن‌گاه اقدام نماید. ‌البته در پایان وقت ادارى هر روز نسخه‌ها را باید به گنجینه برگرداند. تماس و همکارى تنگاتنگ این بخش با سایر مراکز و واحدهاى کتابخانه برقرار است، زیرا ذخایر موجود در این گنجینه بدون تردید از منابع دست اول پژوهشهای اسلامی است.

چگونگی جمعآوری: نحوه جمع‌آوری نسخه‌های خطی این کتابخانه چنین است: الف ـ بخشى از نسخه‌ها مجموعه‌اى است که از پدر بزرگوار مؤسس و بنیانگذار کتابخانه در نجف‌اشرف به ایشان به ارث رسیده است و تعداد آنها چندان قابل مقایسه با آمار فعلى نیست؛ ب - بخشى را که معظم‌له در نجف‌اشرف با انجام نماز و روزه استیجارى و حذف یک وعده غذاى روزانه خود و کار کردن شبانه در یک کارگاه برنج‌کوبی فراهم کرده‌اند؛ ج ـ بخش دیگرى که ایشان از نخستین روز اقامت در قم تا آخرین روز حیات خود در طول هفتاد سال خریداری نموده‌اند، که بخش عمده این گنجینه را تشکیل می‌دهد؛ د ـ بخشى دیگر که متولى کتابخانه در سفرهاى بى‌شمار خود به شهرها و روستاهاى ایران در طول چهل سال گذشته از سوى والد بزرگوار خود خریدارى نموده‌اند، که آن نیز بخش قابل توجهى است و این روند هم اکنون نیز ادامه دارد؛ هـ‌ـ بخشى اهدایى و یا وقفى است که از سوى علاقه‌مندان ایشان و دوستداران علم و فرهنگ مکتوب به این کتابخانه اهدا شده است.

مرکز حفاظت ذخایر و منابع کتابخانه: این مرکز مسئولیت تهیه و اجراى برنامه‌هاى عملى براى حفاظت و نگهدارى از مجموعه ذخایر و اسناد کتابخانه را برعهده دارد؛ و مشتمل بر چند واحد است:

عملیات آسیبشناسى: این بخش داراى یک آزمایشگاه پیشرفته براى شناسایى انواع آسیب‌هایى است که بر کتابها و اسناد وارد مى‌شوند. در این واحد تجهیزات فنى جدید، از قبیل میکروسکوپ‌هاى بسیار قوى با دوربینهاى حساس براى شناسایى حشرات و قارچهاى کتابخوار و عکس‌بردارى رنگى از نوع آفت وارده به کتاب و بزرگ‌نمایى و چاپ آنها وجود دارد، که پس از بررسى و شناخت نوع آسیب، اقدام لازم براى زدودن آن به عمل مى‌آید؛ مرکز قرنطینه و آفتزدایى کتابها و اسناد: این بخش را بیمارستان کتاب مى‌نامند. در این بخش سه اتاقک فلزى بخوردهى پیشرفته خارجى با تجهیزات مربوطه قرار دارد که کار قرنطینه کتابها و اسنادِ (مکتوب و غیرمکتوب) آسیب دیده را در مدت ٧٢ ساعت انجام مى‌دهد. بخشى نیز به زدودن و اسیدگیرى کتابها اختصاص دارد. تمامى نسخه‌هاى خطى و اسناد مکتوب به ترتیب دوره‌اى همیشه ضدعفونی می‌شوند؛مرکز مرمّت و بازسازى کتب خطى و اسناد دستنویس: این مرکز یکى از بخشهاى حسّاس و مهمّ کتابخانه به شمار مى‌رود. تعدادى از افراد مجرّب نسخه‌هاى فرسوده و آسیب‌دیده را ترمیم و بازسازى مى‌نمایند؛ و تا آن جا که امکان دارد از روشهاى سنتى استفاده مى‌نمایند؛ تجهیزات بسیار پیشرفته نیز در این مرکز وجود دارد که عبارتند از: الف) میزهای نور ویژه مرمت؛ب) دستگاه چمبر یا محفظه رطوبت برای جداسازی کاغذهای به هم چسبیده نسخه‌هاى خطی و اسناد؛ج) دستگاه ویژه زدودن اسید نسخه‌ها؛ د) دستگاه پرسُورتى بل یا میز مَکش مدرن، براى لکّه و گرد و غبارزدایى و صاف نمودن سند بدون حرارت؛ هـ )پرسهای حرارتی برای محو نمودن چسبهای مرمت؛ و) ماشینهای نازک کردن چرم برای جلدسازی. ماشینهای برش دستی و برقی. مسئولیتهاى این مرکز نیز عبارت‌اند از: تحویل گرفتن کتابها از گنجینه؛ قرار دادن آنها در اتاقکهاى قرنطینه؛ تست کاغذهاى اسیدى؛ تعیین میزان فرسودگى و جنس و قطر و رنگ کاغذ؛ رنگ نمودن کاغذى دیگر به وسیله مواد طبیعى براى تهیه کاغذ همرنگ با نسخه‌هاى خطى یا سند؛ طراحى کاغذ همرنگ با مقدار کاغذی که خورده شده و از میان رفته است. پس از ترمیم برگها، کار جلدسازى آن از چرمهاى طبیعى داخلى آغاز مى‌شود، که حسب مورد جدلهاى ضربى با نقوش و طرحهاى اسلیمى چون ترنج و لچک و کتیبه و یا روغنى رنگین و بوته و یا گل و مرغ و یا جلدهای ساده یک لا بدون مقوا ساخته مى‌شود؛مرکز صحافى و جلدسازى کتابهاى چاپى : در این مرکز تمامى کتابهاى چاپى و عکسى و مجلات و روزنامه‌هاى مختلف، اعم از فارسى و عربى و لاتین، که نیاز به جلدسازى یا تعمیر دارند، صحافى مى‌گردد. تعدادى از کارکنان زبده، که برخى از آنها بیست سال با این کتابخانه همکارى دارند، مشغول به کارند؛ واحد اعلام و اطفاى حریق: این واحد براى بالا بردن ضریب ایمنى در کتابخانه تشکیل یافته و وظیفه آن پیشگیرى از بروز حوادث ناشى از عدم رعایت نکات ایمنى است. در صورت بروز هرگونه حادثه، از قبیل آتش‌سوزیف تخریب، سیل و زمین لرزه، این واحد وارد عمل مى‌شود. اطفاى حریق و برقرارى امنیت در محل حادث نیز از دیگر وظایف آن است. این واحد در راستاى وظایف محوّله، از وسایل گوناگونى، از جمله سیستم خودکار اعلام و اطفاى حریق پیشرفته و انواع کپسولهاى آب و پودر گازهاى مختلف، بهره مى‌گیرد. همچنین وظیفه تشکیل تیمهاى مختلف و نظارت بر حسن اجراى امور ایمنى را بر عهده دارد؛ و براى حفاظت بیشتر با سازمان آتش‌نشانى، سازمان آب و شرکت گاز قم هماهنگیهای لازم را انجام میدهد. (آشنایی با کتابخانه آیت‌الله مرعشی، اینترنت).

فهرستنویسی مجموعه: رده بندی و فهرستنویسی و شماره‌گذاری کتابهای کتابخانه بر اساس قرار گرفتن کتب وارده در قفسه است. برای هر کتاب سه برگ تهیه می شود: برگه مادر بر اساس عنوان کتاب؛ برگه نام پدیدآورنده؛ و برگه موضوع. برگه‌های موضوع در قمست اداری کتابخانه و محل مراجعه اولیای کتابخانه و متخصصان و پژوهشگران است. دو نوع برگه دیگر به ترتیب الفبایی در برگه‌دانهای مخصوص واقع در سالن عمومی کتابخانه قرار دارند، این برگه در سه رنگ سفید(برای نام کتاب) سبز(برای موضوع) و صورتی(برای پدیدآورنده کتاب) تنظیم شده‌اند. که مورد استفاده مراجعه کنندگان است.

کتابخانه در حال حاضر به همکاری تعدادی از افراد متخصص و کارآزموده در واحد فهرستنویسی، مشغول تهیه فهرستی برای کتابهای چاپی و رده بندی آنها به شیوه ای جدید است که با تکمیل شدن کارهای نهایی کامپیوتری کردن خدمات کتابخانه بهره‌برداری از این فهرست آغاز خواهد شد و هدف این است که مراجعان در کمترین زمان ممکن به منابع مورد نظر دسترسی پیدا کنند.

به کارگیری کامپیوتر در کتابخانه تا کنون حدود 180,000 جلد کتاب را زیر پوشش قرار داده است، از این رو جستجوی کامپیوتری باری بازیابی مشخصات از میان این تعداد کتاب قسمت عمده ای از نیازهای بازیابی منابع موجود را مرتفع ساخته است. دو برنامه توسعه بعدی کامپیوتری کردن، ارتباط شبکه ای با سایر کتابخانه های معتبر و مهم داخل و خارج کشور مورد نظر است که گام مهمی در مبادله اطلاعات کتابشناسی خواهد بود. بنابراین هم‌اکنون شیوه خدمت رسانی و بهره برداری از منابع موجود در کتابخانه از دو طریق کامپیوتر و برگه دانها انجام می گیرد(رفیعی علامرودشتی، 1374،134-135).

  مرکز میکروگرافى کتابخانه: هدف از تأسیس این تهیه میکروفیلم از نسخ خطى نادر و نفیس کتابخانه است؛ تا بدین وسیله خدمات‌دهى ایمنتر و نگهدارى بهتر انجام پذرید. در این راستا تاکنون هر آنچه از نسخه‌هاى خطى کتابخانه فهرست شده، از آنها میکروفیلم و تعدادى تصویر تهیه شده و در گنجینه میکروفیلم نگهدارى مى‌شود. همچنین بیش از چهار هزار حلقه میکروفیلم دیگر از نسخه‌هاى نفیس کتابخانه‌هاى جهان فراهم شده که وجود آنها این امکان را به پژوهشگران در مسائل اسلامى مى‌دهد که به نسخه‌هاى خطى که در کتابخانه‌هاى دور دست موجود است، دست یابند. همچنین اطلاعات و داده‌ها از میکروفیلمها بر روى دیسکتهاى رایانه‌اى با استفاده از اسکنر ویژه نسخه‌هاى خطى، و ارتباط با کتابخانه‌هاى داخل و خارج در این مرکز انجام مى‌شود. نیز تجهیزات ویژه آرشیوهاى نگهدارى میکروفیلم‌ها و مواد دیدارى و شنیدارى و سى.دى.رام براى سرویس‌دهى به مراجعان و انتقال مواد به کتابخانه‌هاى دیگر و آموزش بهینه کارکنان این مرکز از جمله برنامه هاست.در این مرکز نخست از نسخه‌هاى خطى میکروفیلم به صورت ٣۵ میلى‌مترى تهیه مى‌شود و از روى آن تصویر‌بردارى مى‌کنند و پس از جلدسازى به صورت کپى از اصل در مى‌آید. در حقیقت، کتاب اصلى یک فیلم و یک تصویر دارد. وجود امکانات مدرن میکروگرافى و کارشناسان زبده در این مرکز، قابلیت نگهدارى مطمئن و بى‌خطر از اسناد، آسانى و سرعت در بازیابى اطلاعات، صرفه‌جویى در هزینه بایگانى و آرشیو، کنترل بیشتر اطلاعات، صرفه‌جویى در هزینه بایگانى و آرشیو، کنترل بیشتر اطلاعات، صرفه‌جویى در مکان، آسانى تبادل اطلاعات بین مراکز، حفظ تمامیت آرشیو، سازگارى با رایانه‌ها، امکان بازپردازی اطلاعات و پیشگیری از جعل و تحریف سند را امکان‌پذیر ساخته است.

ویژگی و امتیاز کتابخانه: در میان این ذخایر نسخه‌هاى منحصر به فرد بسیارى به خطوط مؤلفان مشهور اسلامى و یا با اجازات آنان مزین است؛ کهنترین نسخه بدون تاریخ این گنجینه در حال حاضر بخشى از قرآن کریم به خط کوفى از اواخر سده دوم و سوم هجرى است و نیز قدیمى‌ترین نسخه‌هاى تاریخ‌دار دو جزء ازقرآن کریم به خط کوفى على بن هلال، مشهور به ابن‌بوّاب، است که در بغداد به سال ٣٩٢ق/١٠٠٢م کتابت نموده. همچنین دو جلد تفسیر التبیان شیخ طوسى که بر خود او خوانده شده مورخ ۴۵۵ ق / ١٠٧۶ م، نهج البلاغه شریف رضى سال ۴۶٩ق اصلیترین و کهنترین نسخه موجود در جهان. اعراب القرآن فرّاء مورخ سال ۴۴۶ق/١٠۵۴م.تعدادى نسخه نفیس و کهن دیگر مربوط به ادیان و مذاهب مختلف نیز وجود دارد، که در نوع خود از نفاست ویژه برخوردارند؛ از جمله: دعاهایى از انجیل به خط لاتین در قطع بسیار بزرگ که در هفت سده قبل بر روى پوست نوشته شده و نیز نسخه‌هایى از اوستا به خط پهلوی.نسخه‌هاى فراوان بسیار کهن و نفیس دیگرى در این گنجینه وجود دارد که در سده‌هاى ششم هجرى به بعد کتابت شده و تعداد بى‌شمارى از آنها نسخه اصل و تاکنون به چاپ نرسیده است. این گنجینه مهمترین و بزرگترین بخش کتابخانه است که آن را از دیگر کتابخانه‌ها متمایز ساخته و شهرت و اعتبار و جایگاه ویژه‌اى دارد.(آشنایی با کتابخانه آیت‌الله مرعشی، اینترنت).

منابع و ماخذ:

  1. آشنایی با کتابخانه بزرگ آیت الله مرعشی،http://www.marashilibrary.com/lyb ]قابل دسترس در تاریخ 1392.2.3[
  2. حافظیان بابلی، ابوالفضل.1383.نسخه پژوهی(ج.اول). تهران: مرکز اسناد، موزه و کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
  3. رفیعی، حسین. 1385. کتابخانه عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی. در: دایرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی (ج.دوم). میترا صمیعی. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
  4. رفیعی علامرودشتی، علی.1374.کتابخانه عمومی حضرت آیت الله عظمی مرعشی نجفی(ره). مشکوة، ش47، تابستان
  5. .شریفی، هادی.1379. گنجینه های دستنویس های اسلامی در ایران. ترجمه احمدرضا رحیمی. تهران: فهرستگان.
  6. عظیمی، حبیب الله.1379. در اندیشه فردای نسخه های خطی. آینه میراث، ش24،تابستان.

متقی، حسین.1391. فهرستنامه ایران. تهران: مرکز اسناد،موزه و کتابخانه مج