هدف از این پژوهش معرفی کتابخانه مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی با محوریت نسخ خطی است. این کتابخانه یکی از مهمترین کتابخانه های تخصصی تهران است، که دارای بیش از 1893 نسخه خطی (به ‌زبانهای فارسی، عربی و ترکی) و 9108 مجموعه عکسی می باشد که توسط استاد احمد منزوی فهرست شده است. مجموعه سازی در بخش اسناد و نسخه های خطی این مرکزبیشترمبتنی براهدا وخرید مجموعه های خصوصی و نفیس است. از نظرایمنی و نگهداری، نسخه های خطی در گاوصندوق های بزرگی که دارای دستگاه تنظیم هوای مخصوص است نگهداری می شود. روش کار فهرستنویسی نسخ به شیوه  توصیفی- تطبیقی است، واز حیث اطلاع رسانی تهیه فهرست برای آثار خطی، عکسی و میکروفیلم توسط دوربین های مخصوص فیلمبرداری از روی اسناد و نسخ خطی صورت می گیرد. در گنجینه کتب خطی این کتابخانه قدیمی‌ترین و کاملترین نسخه شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی، و همچنین نسخه های به خط مولف از هفت تن از مشایخ وعلمای سلسله شیخیه، نگهداری می‌ شود.


مقدمه

آنچه در تعریف کتابخانه های تخصصی در متون آمده است ناظر بر نوع وابستگی محتوایی و خدماتی این نوع کتابخانه هاست. عنوان هایی چون کتابخانه اختصاصی، کتابخانه پژوهشی، مرکز اطلاع رسانی وخدمات علمی، مرکزمطالعات ومدارک علمی وکتابخانه تخصصی تحقیقاتی از نام هایی است که در ایران برای نامگذاری کتابخانه های تخصصی استفاده شده (حافظیان رضوی،1387،ص26). استانداردهای کتابخانه های تخصصی ایران، کتابخانه تخصصی را "کتابخانه برای سازمان های تحقیقاتی با هدف رفع نیازهای ویژه آن سازمان" تعریف کرده است (تعاونی،1380،ص1). تا سال 1376، بیش از 300 کتابخانه تخصصی در کشور وجود داشته که مهمترین آنان عبارتند از: کتابخانه مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، کتابخانه فرهنگستان زبان و ادب فارسی، کتابخانه و مرکز اطلاع رسانی پژوهشگاه علوم انسانی و کتابخانه بنیاد دایرة المعارف اسلامی (رجبی،1381،ج1،ص412). از این رو در پژوهش حاضر به معرفی این کتابخانه به عنوان یکی از مهمترین کتابخانه های تخصصی شهر تهران می پردازیم.

معرفی مرکزدایرةالمعارف بزرگ اسلامی(مرکزپژوهشهای ایرانی و اسلامی)

مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی موسسه ای علمی - پژوهشی است که در اسفند ماه 1362 به منظور تدوین و انتشار دانشنامه های عمومی و تخصصی و کتب مرجع در ابعاد مختلف معارف بشری به ویژه فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی با مدیریت جناب آقای سید کاظم موسوی بجنوردی بنیاد نهاده شد. هسته اولیه ای این سازمان علمی با بررسی شیوه های دانشنامه نگاری، به تبیین راههای وصول به این اهداف و تهیه و اجرای طرحی علمی پرداخت و به عنوان نخستین گام تالیف دایرةالمعارف بزرگ اسلامی را در دستور کار خود قرار داد. اجرای طرح عملاَ از اواسط سال 1363 آغاز شد. سازمان علمی مرکز نیز با دعوت از محققان شناخته شده و نیز پژوهشگران جوان گسترش یافت و هم اکنون بیش از سیصد نفر از اساتید، مولفین و پژوهشگران بصورت پیوسته و وابسته، با پروژه های گوناگون در دست انجام همکاری دارند (مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، سایت). 

کتابخانه، مرکز اسناد و اطلاع‌رسانی (مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی)

 کتابخانۀ مرکز در خرداد ماه 1363 با اهداء مقداری کتاب از جانب رئیس مرکز دایرة‌المعارف بنیاد نهاده شد.هدف ازتشکیل آن گردآوری اطلاعات مکتوب و غیرمکتوب مورد نیاز محققان و نویسندگان مرکز و ایجاد تسهیلات در امر پژوهش، از طریق گردآوری منابع و تجهیزات مورد نیاز و ارتباط با مؤسسات و مراکز علمی - فرهنگی داخلی و خارجی است. همچنین ساختمان این مرکز در مساحتی حدود 28000 متر مربع ساخته شده که کتابخانه مزبور در دو طبقه آن قرار دارد. البته قابل ذکر است که بخشی را به کتابخانه ها و مجموعه های اهدائی به نام اهداکنندگان اختصاص داده اند. سیستم کتابخانه باز است به گونه ای که یک محقق برای رسیدن به کتاب مورد نظر خود می تواند از مسیرهای مختلف از جمله محور قفسه های کتاب عبور کند و در آن فضای فرهنگی و معنوی قرار گیرد. از نظر ایمنی و برای محافظت کتب، هر قسمت دارای پیش فضایی است جهت کنترل ورود و خروج افراد و مدارک. طبقه دوم بنا شامل 18 بخش علمی (دپارتمان) است که هر بخش دارای هفت اتاق برای محققین و یک فضا برای جلسات و کتابخانه اختصاصی برای هر بخش می باشد. تالار امیرالمومنین(ع)، تالار هیئت علمی و بخش مدیریت و پذیرایی از دیگر بخش های این طبقه می باشد. در وسط این طبقه، فضای باز طبیعی، محیطی آرام برای محققین فراهم آورده است. این فضا تداعی کننده معماری ایرانی بوده که دارای یک حیاط درونی در فرهنگ ما می باشد و بازتابی است از درون گرایی و خویشتن شناسی در مکتب و فرهنگ ما ایرانیان. (مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، سایت). 

کتابخانۀ مرکز اکنون در قالب 7 بخش سازمانی به فعالیت مشغول است.

  1. بخش فهرستنویسی آثار چاپی
  2. بخش تهیه منابع و مآخذ
  3. بخش نشریات ادواری
  4. بخش زیراکس
  5. بخش صحافی
  6. بخش عکاسی
  7. بخش انتشارات کتابخانه

و بدین‌سان کتابخانه‌ای شکل گرفت که تا پایان 1387 ش: 514911 جلد کتاب چاپی (به‌ زبانهای فارسی، عربی، انگلیسی، فرانسه، آلمانی، روسی، ترکی و دیگر زبانها)، 1893 مجموعه خطی (به ‌زبانهای فارسی، عربی و ترکی) 9108 مجموعه عکسی، 3928 عنوان نشریه علمی، 5889 جلد پرونده علمی تجلید شده، 1310 حلقه میکروفیلم مربوط به نسخه‌های خطی و اسناد، 11693 برگ فرمان و نامه‌های تاریخی، 4010 حلقه اسلاید و عکس، 000‘10 قطعه عکس سکه‌های تاریخی، 2362 عدد لوح فشرده، 22 هزار عنوان کتاب دیجیتالی در خویش جای داده است. ((مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، سایت). 

اسناد ونسخ خطی:

وظیفۀ اصلی این بخش، گردآوری اسناد و کتاب‌های خطی مورد نیاز پژوهشگران از مراکز فرهنگی سراسر دنیا به‌ ویژه جهان اسلام است. در ذیل به توضیح نحوه مجموعه سازی و فراهم آوری ، نگهداری، فهرستنویسی و اطلاع رسانی این بخش می پردازیم.

فراهم آوری:

خرید مجموعه‌های خطی ارزشمند، دریافت گنجینه‌های اختصاصی به‌ صورت اهدا و تهیه فهرست برای آثار خطی، عکسی و میکروفیلم ازجمله فعالیت‌های این بخش است. همّت والای تنی چند از فرهیختگان بزرگوار عرصه علم و فرهنگ، برای تثبیت و پاسداری از این جنبش فرهنگی را نیز نباید نادیده گرفت که با اهدای کتابخانه‌های خصوصی و مجموعه‌های نفیس کتابهای خطی، عکسی و چاپی خویش همراه با اسناد و مدارک و نامه‌های تاریخی و نشریات ادواری، به‌ گسترش این کتابخانه کمک نموده و به یاری این مرکز علمی شتافتند.

گنجینۀ ارزشمند روانشاد شیخ الاسلامی بهبهانی (1278-1351) نخستین مجموعه ای است که در چهارم خرداد ماه 1368ش از سوی بازماندگان آن استاد، به کتابخانۀ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی اهداء شد(منزوی، 1377، هفت). این مجموعه مشتمل است بر537 مجلد(در 1259 عنوان)نسخه خطی، 3674 مجلد کتاب چاپی، و 57 عنوان‌ مجله ‌و ‌‌روزنامه قدیمی به همراه یادداشت‌های چاپ نشده. فهرست 537 مجلد نسخه‌های خطی این مجموعه تحت عنوان «فهرست نسخه های خطی دائرة المعارف بزرگ اسلامی جلد اول» به دست استاد احمد منزوی تألیف شده است و در مجلدی جداگانه در 1377ش از جانب کتابخانۀ مرکز انتشار یافته است، متعاقب آن مجموعه مقالات چاپ شده ایشان در مجلات مهر، کانون وکلا و نشریه وزارت امورخارجه و چند نشریه دیگر گردآوری و تحت عنوان«بیست و هشت گفتار در باب فرهنگ و مردم ایران» از سوی کتابخانه مرکز دائرة المعارف به چاپ رسید.

اسامی دیگرفرهیختگان بزرگوارعرصه علم و فرهنگ که کتابخانه های خود را به این مرکز سپرده اند بدین شرح است: فتح الله مجتبایی، مهدی روشن ضمیر، ایرج افشار، اسماعیل رائین، جواد حدیدی، صادق کیا، عبدالحسین زرین کوب، منوچهر ستوده، عطاء الله مهاجرانی و جمیله کدیور، عباسعلی صدری، شرف الدین خراسانی (شرف)، محمد جواد مشکور، احمد اقتداری، شاهرخ مسکوب و غلامعلی و غلامرضا توسطی.(منزوی، 1381،ص هفت)

نگهداری:

گنجینه کتاب‌های خطی مرکز از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است و در میان آن اسناد، فرامین و نسخه‌هایی یافت می‌شود که بسیار با ارزش و برخی از آنها منحصر به فرد است. از این رو گنجینه‌های میراث اسلامی و ایرانی در مخازن ویژه‌ای که برای این منظور در نظر گرفته شده، نگهداری می شود فضای هر گاوصندوق 100 متر است و دارای دستگاه تنظیم هوا و اطفاء حریق می باشد. برای محفوظ ماندن کتابها و اسناد یک مخزن برای نگهداری نسخ خطی، یکی برای کتابهای چاپی نفیس و دیگری برای پرونده های علمی اختصاص یافته است.(داودآبادی ،15/2/92،مصاحبه)

فهرست‌نویسی:

نسخه‌های خطی، عکسی این مرکز به دست توانای استاد احمد منزوی که نویسنده ایرانی و محقق در حوزه علوم اسلامی است انجام شده. استاد گذشته از پرداختن به فهرستواره به فهرست نویسی نسخه های خطی موجود و فهرست نویسی نسخه های عکسی با روش توصیفی و تطبیقی پرداخته (آزاده تفرشی، 1382، ص8) که نتیجه آن چاپ دو کتاب فهرست نسخه های خطی مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی و فهرست نسخه های عکسی کتابخانۀ مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی است. وی بابت نگارش فهرست  فهرست نسخه‌های خطی مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی در سه جلد برنده جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی در سال ۱۳۸۵ شد. و تاکنون امر فهرست‌کردن حدود 1137 مجموعۀ خطی (در 2304 عنوان) کتاب و رسالۀ کوچک و بزرگ و 1349 مجموعه عکسی (در 2190 عنوان) کتاب و رسالۀ کوچک و بزرگ و 7301 مجموعه چاپ سنگ در 9230 عنوان کتاب و رسالۀ کوچک و بزرگ در این مرکزبه پایان رسیده است.

اطلاع رسانی:

از جمله اقدامات بخش انتشارات است. این بخش به آماده‌سازی و چاپ کتاب‌ها و اسنادی است که به نحوی با فعالیت‌ها و اهداف کتابخانه مرکز ارتباط پیدا می‌کند و عرضه آن به عهدۀ این بخش نهاده شده می پردازد.بخش نسخ خطی برای ارائه هرچه بهتر اموردارای بخش صحافی و عکاسی است. بخش صحافی: به منظور تجلید و مرمت کتاب‌های چاپی و خطی کتابخانه مرکز ایجاد شده و در همین مدت، به تجهیز بخش به وسایل مدرن مورد نیاز صحافی، جذب نیروی انسانی لازم، تجلید کتابهای چاپی با استفاده از بهترین مواد، صحافی کتابهای خطی و سنگی به صورت سنتی با ضرب نقوش اسلامی توفیق یافته است.دراین بخش بطورمتوسط ماهانه1200جلد کتاب تجلیدومرمت می‌شود. بخش عکاسی: وظیفه این بخش، عکاسی و فیلمبرداری از اسناد و نسخه‌های خطی، کتابهای قدیمی و کهن و عکسی مورد نیاز محققان و کتابخانه مرکز است. این بخش به دستگاه‌های عکاسی ـ از جمله دستگاه ظهور فیلم و عکس، دوربین‌های مخصوص فیلمبرداری مجهز است. (مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، سایت). 

کتابخانه دیجیتالی:

کتابخانه بزرگ دیجیتالی نیز با ده‌ها هزارعنوان به صورت تمام متن از طریق شبکه اینترنت داخلی مرکز در اختیار مؤلفان قرار گرفته که به جز محققان این مرکز، دیگران نیز از آن استفاده می‌کنند. استفاده از استانداردهایی بین المللی از عمده محاسن این طرح به عنوان بهترین سیستم عملیاتی شده در حال حاضر کشور در حوزه کتابخانه های دیجیتال به شمار می آید. بارگذاری بیست و پنج هزار عنوان منبع دیجیتال از اولین گام های فعالیت این کتابخانه دیجیتال محسوب می گردد.(مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، سایت). 

کاملترین نسخه شاهنامه فردوسی در گنجینه کتب خطی

قدیمی‌ترین و کاملترین نسخه شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی در مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، در گنجینه کتب خطی نگاهداری می‌ شود. این نسخه نفیس در قرن هفتم هجری نگارش یافته و به همراه تذهیب و خط عالی، خمسه نظامی را نیز در حاشیه خود به صورت کامل دارد.این شاهنامه هزار صفحه‌ای در تیراژ محدود به صورت فاکسی میل با دو نوع تجلید در اختیار عموم قرار گرفته است.(خبرگزاری فارس،30/9/91،اینترنت) همچنین در مجموعه کتابهای خطی و عکسی کتابخانه ابراهیمی کرمانی که در سال 1371 به گنجینه های مرکز افزوده شده، نسخ خطی با ارزشی از هفت تن از مشایخ و علمای سلسله شیخیه  موجود می باشد که دربرگیرنده اطلاعات فراوانی از مشایخ شیخیه است و می توان ادعا نمود که جامع ترین مجموعه آثار شیخیه در اختیار این کتابخانه می باشد و سرمایه ارزشمندی برای بررسی و پژوهش در اندیشه های شیخیه در ایران می باشد.(افکاری،1382،ص54،55)

مآخذ

1)    افکاری، فریبا، 1382. نگاهی به فهرست نسخه های عکسی زین العابدین ابراهیمی نگاشته احمد منزوی، پیام بهارستان، شماره 30، آذر.

2)    تعاونی، شیرین(خالقی)،1380. استانداردهای کتابخانه های تخصصی ایران. با همکاری پوری سلطانی، مهرانگیز حریری، و جعفر مهراد. کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

3)    حافظیان رضوی، سید کاظم،1387. کتاب ماه کلیات،تهران: شماره 134، بهمن.

4)    خبرگزاری فارس،30/9/91 یک روز گردش علمی در مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی ]قابل دسترس در تاریخ 19/2/1392[ در سایت: WWW.farsnews.com/newstext.php?nn

5)    داودآبادی، فاطمه، 15/2/92،]مصاحبه[. درخصوص فعالیت بخش نسخ خطی.

6)    رجبی، محمدحسن، 1381. دایرة‌المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، ج1

7)    سایت مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی به آدرس، WWW.cgie.ir/fa/page

8)    منزوی، احمد، 1377. فهرست نسخه‌های خطی مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی (ج1). تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.

9)    منزوی، احمد، 1382. فهرست نسخه های عکسی کتابخانه مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی (ج1)، تهران : مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی (بخش کتابخانه).