کتابخانه ملی اتریش با بیش از 4/7 میلیون جنس در مجموعه های خود بزرگترین کتابخانه اتریش می باشد. این کتابخانه دارای 8 مجموعه و 3 موزه است وازحیثِ مجموعه کتب چاپی اولیه و تصاویر و آثار چاپی با ارزش و قدیمی، جزو پنج مجموعه بزرگ آثار چاپی تاریخی در دنیا به شمار میرود و حجم چشمگیری از نسخه‌های خطی، کتاب چاپ قدیم، دستنوشت‌های نویسندگان، کتاب‌های چاپی، نقشه‌ها، کره‌های جغرافیایی و گراورهای مسی تا اواخر قرن ۱۹ را در خود جای می‌داد. دراین مقاله سعی برآنست که به معرفی اجمالی از نسخ خطی این مجمموعه بپردازیم.


مقدمه:

نسَخ خطی جهان اسلام که عموماً برپایه زبانهای عربی، فارسی وترکی است وپیام رسان دانشِ گذشتگان ما مسلمانهاست، در بسیاری از کتابخانه‏های جهان از ترکیه و هند(آسیا) تا اقصی نقاط جهان بویژه اروپا و امریکا پراکندگی است. که تجمع این نسخ در برخی از کتابخانه‏ها به حدی است که بخش اعظم مجموعه نسخ‏ خطی آنان را تشکیل می‏دهد و بعضاً بدلیل نفاست وانیز ارزش علمی موزه‏ها و آرشیوها و کتابخانه‏های‏ جهان را جلا ورونق بخشیده است . ،کتابخانه ی ملی اتریش یکی از این مکانهاست که اتفاقاً بفرست بخشی از نسخ آن در سال 1382 توسط زنده یاد«ایرج افشار» نسخه‏شناس و کتاب‏شانس برجسته ی ایرانی، تهیه و منتشر شده است. این فهرست اطلاعات کاملی از‏ کتاب‏شناسی و نسخه‏شناسیِ نسخ خطی فارسی موجود در این‏ کتابخانه را در بر میگیرد که برای بهره جویی دانشمندان و محققان این وادی، بسیار سودمند وبا ارزش است.

 

تاریخچه

اتریش کشوری است واقع در اروپای مرکزی و محصور در خشکی. رشته کوههای آلپ که از شرق به غرب در این کشور امتداد دارند، بیش از75 درصد خاک این سرزمین را در بر گرفته اند. بیشتر اراضی قابل کشت اتریش، در نواحی کم ارتفاع شمال و شمال شرقی واقع شده و بیش از نیمی از آنها، به درختکاری و کشت علوفه اختصاص دارند. صادرات اتریش از محصولات صنایع سنگین، به ویژه، فولاد- آهن - وسایل نقلیه و صنایع شیمیایی  تشکیل شده است. نیروگاه های آبی در این کشور، بیش از 70 درصدِ نیازهای انرژی مردم را تأمین می کنند. توریسم و جنگلداری، در اقتصاد اتریش، نقش مهمی را ایفا می کنند.

تاریخچه ی کتابخانه در اتریش

در کشور اتریش حدود 2400کتابخانه وجود دارد (برازش،1385،ص69).کتابخانه های اتریش ،نظیر دیگر ملل کهن اروپایی ،در تعداد اندکی از مراکز صومعه ای شکل گرفت.

کتابخانه سالزبورگ  قدیمی ترین کتابخانه در قلمرو اتریش در حدود 700میلادی وموندسی  در 748.میلادی تأسیس شدند.کتابخانه ی سلتنطی اتریش ،کتابخانه ی دانشگاه های وین ،گراتس ،سالزبورگ و...در قرن چهاردهم میلادی شکل گرفتند در قرن 18«ماریا ترزا» یک سلسله اصلاحاتی در کتابخانه ها به اجرا در آورد .در سده های 19و20طیف گسترده ای از وزارتخانه ها ،نهاد های حکومتی ،دانشگاه ها،اتحادیه ها و...به همراه کتابخانه های جدید با مجموعه های رو به رشد شکل گرفت. اتریش دارای 52 کتابخانه ملی و200 کتابخانه علمی وومجموعه های تحقیقی مهم است(برازش،1385،ص69)

در حال حاضر تکمیل نظام کتابخانه ای رایانه ای در اولویت قرار دارد .نخستین نتیجه ی این طرح بانک اطلاعات نشریات اتریش بوده است.(استراسنیگ ،1381،ص97)

 

کتابخانه ملی اتریش جانشین قانونی کتابخانه دربار سلطنتی امپراتوری اتریش است. آغاز کار کتابخانه سابق دربار به نیمه دوم قرن ۱۴ باز می‌گردد که هابسبورگی‌ها شروع به جمع‌آوری نسخه‌های خطی یا سفارش‌دادن آن‌ها نمودند. درسال۱۵۹۰این کتابخانه دارای ۹۰۰۰ جلد کتاب بود و بتدریج به‌منزله بزرگترین کتابخانه اروپا، به مجموعه آن افزوده شد و این وضع تا قرن نوزدهم ادامه داشت. بعد از انقراض امپراطوری در سال ۱۹۱۸ بتدریج به یک کتابخانه مدرن تبدیل شد. این کتابخانه باشکوه که بین سال‌های ۱۷۲۳ و ۱۷۲۶ در «جوزف اسپلاتز»ساخته شد، تمامی نسخه‌های خطی، کتاب چاپ قدیم، دستنوشت‌های نویسندگان، کتاب‌های چاپی، نقشه‌ها، کره‌های جغرافیایی و گراورهای مسی تا اواخر قرن ۱۹ را در خود جای می‌داد. سپس مجموعه‌های تخصصی مختلف، به ساختمان‌های ضمیمه کتابخانه سلطنتی منتقل شد. کتابخانه در سال ۱۹۴۵، «کتابخانه ملی اتریش» نام گرفت.

کتابخانه ملی اتریش به عنوان بزرگترین و مهمترین سازمان میراث فرهنگی اتریش  و به عنوان مرکز اطلاع رسانی و حافظه  آموزش و فرهنگ از سال 1920 تأسیس شده است که بودجه آن از دولت تأمین می شود

 

فراهم آوری:

برخی اسناد  توسط «اشتاین» خریداری و برخی دیگر توسط عرب شناسی به نام «امود گلازر» گردآوری شده است. تمرکزدراین کتابخانه بر روی نسخ خطی شرقی است. واین بسیارحائز اهمیت است که یک کتابخانه اروپایی تا این حد نسخ خطی شرقی دارد . تاریخ خرید آن ها به 500 سال پیش بر می گردد یعنی همان زمانی که کتابخانه ملی اتریش شکل گرفت. "

 

نگهداری:

نگهداری پیشگیرانه از نسخ خطی شرقی در کتابخانه ملی اتریش:

"در این کتابخانه، از مجموع 3000 نسخه، 1400 نسخه به زبان عربی، 1300 نسخه به زبان ترکی و 300 نسخه به زبان فارسی است. نسخه های اسلامی موجود توسط شخصی بنام «جوفرز» گرد آوری شده است. آرشیو ایالت ملی اتریش حاوی 200 نسخه به زبان عربی، 270 نسخه به زبان ترکی و 90 نسخه به زبان فارسی است. متأسفانه نسخه های  خطی زیادی در موزه ها و مؤسسه های اتریش پراکنده هستند."

 

کتابخانه ملی اتریش در راستای محافظت و نگهداری کتب ونسخ خطی خود، مراقبت هایی شامل: ایجاد پاکت ها و جعبه های جدید، پاکسازی قفسه ها، بهبود قفسه بندی و شرایط انبارها و ارزیابی شرایط آسیب نسخ در سه گروه نسخ آسیب دیده جدی و تقریبا رو به زوال، نسخ آسیب دیده در حد متوسط و نسخ آسیب دیده ای که البته خطری برای نسخه ندارد را صورت داده است.

 

در یک سری اقدامات حفاظتی انجام شده  جلدها و محافظ های چرمی پاکسازی شده اند. منافذ و شکاف های کاغذ و چرم پوشانده شده و برای برخی هم کاغذهای ابریشمی بین کاغذهای نسخ قرار داده شده.

 

طبق تکنیک خاص جلد سازی شرقی که وجود داشته، روکش جلد جدید را با روکش قدیمی وفق داده اند تا روکش قدیمی با همان شکل اولیه حفظ شود. به همین سبب در نهایت جلد اضافه ای به نام «کدکس» هم به آن اضافه شده تا جلد اصلی را حفظ نماید و اثر را در مقابل رطوبت هوا، خاک  تغییرات جوی  محفوظ دارد. همچنین سطح چرمی آثار با دستمال مخصوصی پاکسازی شده و برای پاکسازی نیز از ماده ای به نام «مالوکوئین» برای سطوح چرمی استفاده می شود. همچنین صفحه های جدا شده با چسب مخصوص ژاپنی به هم چسبانده می شوند.

معمولاً برای مرمت کاغذ ازکاغذهای ابریشمی استفاده می شود که در مقابل اصطکاک مقاومند.

 از پاک کنی مخصوص به نام «لاتکس گومی» برای پاک کردن آلودگی های کاغذ استفاده می شود. برای منابع با حجم بالا از جاروبرقی مخصوصی استفاده می شود که رطوبت کاغذ را می گیرد.

 

سازماندهی (فهرستنویسی):

کتابخانه ملّی اتریش و آرشیو دولتی اتریش در وین ، در بردارنده شمار بسیاری از نسخ خطّی به زبانهای فارسی، عربی و ترکی است. دستنویسهای موجود و محفوظ در کتابخانه، در سالهای 1865 ـ 1867 م به کوشش گوستاو فلو گل شرق شناس مشهور فهرست نگاری شد و در سه مجلّد به زبان آلمانی، انتشار یافت. نسخه‏های خطی و چاپی فارسیِ وارد شده به کتابخانه ملی اتریش و آرشیو دولتی اتریش در وین از سال 1868 م. را آقای ایرج افشار، فهرست نگار برجسته ایرانی، فهرستنگاری کرده است، که به سال 1382 در تهران (نشر فهرستگان) به چاپ رسیده است. این فهرست در دو بخش تنظیم یافته: بخش نخست، شامل نسخه‏های خطی فارسی کتابخانه ملّی اتریش از شماره 2930 تا 3239 است،  شامل 170 نسخه و 310 عنوان است، بخش دوّم، نسخه‏های خطی فارسی محفوظ در آرشیو دولتّی اتریش در وین که از سال 1843 به بعد، تهیه شده است.(انوار،1383،ص92)

اطلاع رسانی

معمولاً برای آشنایی کاربران با موزه هاوبخش نسَخ خطی، نمایشگاه های گوناگونی برگزار میشود تا از این طریق آن ها را با تاریخ اتریش آشنا سازند.

 

درباره نقش کتابخانه ملی اتریش در برنامه حافظه جهانی و کتابخانه دیجیتالی جهانی باید گفت: کتابخانه ملی اتریش تلاش نموده است تا در برنامه حافظه جهانی نقش بسزایی داشته باشد، بنابراین با همکاری کتابخانه دانشگاه وین و مرکز آکادمی علوم اتریش، منابع و نسخ خطی غنی را دراختیار این برنامه و توسعه آن قرار دهد؛ بنابراین این کتابخانه در سطح ملی و بین المللی نقشی هدایت کننده و سهمی مهم داشته است. "اتریشی ها نقش و تأثیر کتابخانه ملی را چون پلی برای اتصال گذشته و آینده تاریخ اتریش می دانند."

در ادامه این نشست مدیران بخش های مختلف کتابخانه ملی ایران سؤال های خود را از هیئت اتریشی پرسیدند.

 

کتابخانه ملی اتریش با بیش از 4/7 میلیون جنس در مجموعه های خود، بزرگترین کتابخانه اتریش می باشد. این کتابخانه در قصرهافبورگ، در شهر وین، پایتخت اتریش واقع شده است. کتابخانه ملی اتریش توسط خاندان سلطنتی هابسـبورگ در قرن 14 میلادی تاسیس شده است. این کتابخانه در ابتدا به عنوان کتابخانه دربار شناخته می شد و پس از سال 1920 میلادی به عنوان کنونی خود به جهانیان معرفی گردید.

اولین نسخه های خطی در قرن 18 توسط سفیر اتریش در استانبول تهیه و گردآوری گردید. از جمله نسخ خطی موجود در این مجموعه می توان به خسرو و شیرین، یوسف و زلیخا، ختم الغرائب خاقانی و الماس کتابخانه ملی اتریش یعنی همان کهن ترین نسخه فارسی، «الابنیه عن حقایق الادویه» به خط اسدی طوسی اشاره نمود.

ایرج افشار برای نسخه های تازه یاب وین، چند خصوصیت معرفی میکند:

1.نسخه های منحصر، مانند سفرنامه بلوچستان از عبدالحسین میرزا فرمانفرما (ش3213) و در بندنامه (ش1397)

2.نسخه های کهن که می تواند ـ گرچه متن چاپ شده باشد ـ در تصحیح دیگر و تازه از آن استفاده شود، مثل ختم الغرائب سروده خاقانی شروانی که به تحفة العراقین شهرت گرفته است (ش3118) یا فارسنامه ابن بلخی (ش3212)

3.نسخه هایی که شمار آن ها زیاد نیست، همچون تذکره علی قلی خان واله (ش 3063)، مرآت آفتاب نما (ش 3200)

4.نسخه های مصور و آرایشی، مانند اختیارات بدیعی (ش2949) ، رباب نامه (ش 3145)

5..نسخه های کتابتی خوش خط، مانند نور علی نور پیر جمال اردستانی (ش 3182)

6.نسخه های مجلس دار، مانند موش و گربه عبید زاکانی (ش 3183)

7.نسخه های یادگاری و تاریخی، مثل یوسف و زلیخای طغانشاهی (ش 3188)، سفرنامه ناصرالدین شاه (ش3211)، قصیده مدح جهانگیر خان ارمنی (ش3225)

8.قطعه های خط و مجلس تصویر

9.جلدهای هنری.مانند جلد مخمل و برنج برای سفرنامه ناصرالدین شاه قاجارش(3211).10. نسخه هایی که یادگاری از مالکان پیشین، از جمله مستشرقین دارد و در بعضی از آن ها مهرها یا خطوط آن ها دیده می شود، مانند والتین هوسار (1788-1850)، اتوکار فن شلختا (1825-1894)،پاول هورن (1863-1908)، یوزف فن کاراباچک (1845-1918) و هانس فون مژیک (1876-1961).(http://www.ketabname.com)

مجموعه کره های جغرافیایی

 تنها موزه کره های جغرافیایی در دنیا می باشد که بیش از 380 کره جغرافیایی در آن حفاظت و نگهداری می شود. علاوه بر کره جغرافیایی، نقشه ها، کتاب ها و مقالات علمی و ابزار های علمی دیگر نیز در این مجموعه نگهداری می شوند.

 

مجموعه پاپیروس

 بزرگترین مجموعه در دنیـا در نوع خـود می باشد. حاوی آثار مـکتوب بر روی کاغذهای پاپیروس می باشد. عـلاوه بر پاپیروس، دارای اســناد حـک شده بر روی مواد دیگر (مانند، الــواح رُســی، سفالــی، برنــزی و مومی) نیز می باشد.

 

وظایف کتابخانه ملی اتریش به عنوان نهادی علمی، قانونی  و متعهد

کتابخانه ملی، به مثابه کتابخانه مرکزی اتریش، مرکزی برای برنامه ریزی کتابخانه های تحقیقاتی، بانک اطلاعات اتریش، فهرستگان مشترک همه تک نگاشت های جدید (که توسط کتابخانه های تحقیقاتی از سال 1930 به بعد گردآوری شده اند. ( www.onb.ac.at)

 

 

 

 

 

 

منابع:

1. برازش،محمود رضا،(1385)،آشنایی با کشورهای جهان«اتریش»مشهد ،آفتاب هشتم

2. استراسنیگ.مارگارت آر. (1381)،«کتابخانه های اتریش».دایرةالمعارف کتابداری واطلاع رسانی،تهران:کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

3.انوار،عبدالله(1383) ،«نگاهی به فهرست دست نویس های فارسی در کتابخانه های ملی اتریش»آیینه میراث دوره جدید، شماره24  بهار (ص92-101).

  1. 4.  www.onb.ac.at

5. http://www.ketabname.com