بزرگترین سرزمینی که در گذشته از لحاظ کثرت شمار نسخه های خطی شهرت داشت کشور اسپانیا بود.زمانیکه مسلمین این کشور را فتح کردند اندلس نام داشت و به صورت مرکز علمی و پایگاه بزرگی برای علمای اسلام درآمد.احداث کتابخانه دراین کشور قدمتی دیرینه داشته و تاریخ آن به سده های پنجم تا هشتم میلادی( مقارن با دوران حاکمیت اسلام بر این سرزمین بر می گردد).

خلفا،امرا،دانشمندان ونویسندگان و حتی مردم عادی آن در طول قرن ها علاقه ای وافر به جمع آوری کتاب و تزیینات آن داشته اند که همین امر موجب شده که کتابخانه های حال حاضر کشور اسپانیا دارای تعداد فراوانی از نسخ خطی و تاریخی  مهم و با ارزش به زبان های اسپانیایی،کاستیلی،لاتین،عربی،عبری،فارسی و دیگر زبان ها باشند.از جمله تعداد زیادی نسخه منحصر به فرد و نفیس به زبان فارسی که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

مقاله حاضر مروری است بر تاریخچه کشور اسپانیا و کتابخانه های آن با تاکید بر نسخ خطی موجود در آن.


کشور پادشاهی اسپانیا واقع در جنوب غربی اروپا،از شمال با خلیج سیسکی،فرانسه و آندورا،از شرق و جنوب شرقی با دریای مدیترانه،از شمال غربی و جنوب غربی با اقیانوس اطلس و از غرب باپرتقال هم مرز است.

ودر واقع در تقاطع میان آفریقا و اروپا واقع شده.جمعیت آن (طبق آمار سال 2010 ) 46951000 نفر بوده و زبان رسمی آن اسپانیولی است.80% مردم این کشور کاتولیک هستند.اسپانیا در میان کشورهای اروپای غربی و آمریکای شمالی از موقعیتی خاص برخورداراست،زیرا غیر از پرتغال تنها کشوری است که مسلمانان در آنجا تمدن و فرهنگ بومی را پدید آوردند و آن را تا مدتها نگه داشتند.

اسپانیا به عنوان یکی از کشورهای کهن اروپا از اواخر قرن پانزدهم تا قرن نوزدهم یکی از قدرتمندترین امپراتوری های عصر خود به شمار می رفت.تکلم مردم 22 کشور جهان به زبان اسپانیولی میراث آن امپراتوری است.

اثرات فرهنگ های اروپایی و اسلامی را در این کشور می توان به خوبی مشاهده کرد و این از خصوصیات استثنایی اسپانیا در میان کشورهای اروپایی است.

 

 

سرزمین اندلس (اسپانیا) در سال 92ه.ق به تصرف مسلمانان درآمد.عبدالرحمن اموی که در هنگام بحران سیاسی بنی امیه و بنی عباس به اندلس پناهنده شده بود خلافت اندلس را تشکیل داد و شهر بزرگ قرطبه و سیسیل مانند بغداد و اسکندریه مرکز تمدن و فرهنگ اسلامی در برابر کشورهای غربی قرار گرفت و مرکز تحولات و نقطه تماس جهان اروپا با تعالیم اسلام گردید.

نخستین کتابخانه عمومی که در اندلس به وجود آمد به وسیله «حکم مستنصر» تاسیس شد.در دوران خلافت او که از 350 تا 366ه.ق ادامه داشت کتاب های فراوانی در زمینه علوم گوناگون گردآوری شد و کتابخانه ای به صورت یک گنجینه بزرگ علمی با چهارصد هزار جلد کتاب در قرطبه تاسیس یافت که تنها فهرست آن بالغ بر چهل و چهار جلد کتاب بود.

مسلمانان نهصد سال در این شبه جزیره مستقر بودند و در این مدت فرهنگی درخشان و پویا به وجود آوردند که نتیجه آن ظهور ادیبان و دانشمندان بسیار و کتاب های فراوان در زمینه های منطق،طب،ریاضیات،جغرافیا،تاریخ،فلسفه و...بود.از آن جمله می توان به ابوالحسن عریب بن سعد(متوفای 981) که کتاب های برجسته ای در هیات و گاهشماری نوشت،محمد خشتی نویسنده بیش از صد عنوان اثر از جمله «قضاه قرطبه)،مطرف بن عیسی (متوفای 988) که تاریخی برای غرناطه نگاشت ومحمد یوسف که جغرافیای مهمی برای افریقا تالیف کرد.

علاقه به کتاب و کتابخانه تنها در بین حاکمان و درباریان رواج نداشت بلکه مردم این کشور نیز به آن علاقه ای وافر داشتند و کتاب هایشان مایه تفاخرشان بود.از جمله کتابخانه های شخصی آن دوران کتابخانه ابن فوطی و کتابخانه ابو ولید بن موصول(متوفای 1042) و کتابخانه شاعره ای به عایشه را می توان نام برد.

محققان حدس می زنند که سالانه حدود 7000 تا 8000 کتاب در قرطبه نسخه برداری می شده و درپایان قرن دهم میلادی بازارهای کتاب و کتابخانه های این شهر در سراسر جهان اسلام مشهور بوده است.

پس از تسلط مسیحیان کاتولیک بر این سرزمین و خروج اعراب مسلمان از آنجا تعصبات مذهبی نه تنها باعث کتابسوزی های گسترده ای گردید که منجر به نابودی کتاب های بیشمار و کتابخانه ها شد بلکه ورود هرگونه کتاب عربی به اسپانیا ونیز نوشتن به زبان عربی ممنوع گردید.

و اما علاقه به تولید کتاب و احداث کتابخانه پس از تسلط مسیحیان به گونه ای دیگر همچنان در این سرزمین رواج داشت به طوری که در اوج قرون وسطی کتابخانه ها که بیشترشان تعداد اندکی کتاب داشتند عمدتا در صومعه ها برپا شدند و در اواخر قرون وسطی بهترین کتابخانه ها در دانشگاه ها به ویژه دانشگاه سالامانکا بر پاشد.

در حال حاضر نفیس ترین مجموعه های نسخ خطی عربی در اسپانیا،بیشتر در مادرید و مجموعه های کوچکتری در گرانادا،سویل،کوردوبا و تولدو قرار دارد.

در اسپانیا کتابخانه ها اشکال متفاوتی دارند که مهمترین آنها که دربر دارنده نسخ خطی نیز می باشند  به شرح زیر می باشد:

کتابخانه های دانشگاهی:سی کتابخانه دانشگاهی این کشور جای ویژه ای در میان کتابخانه ها دارد.که در آن میان کتابخانه های دانشگاه های «والادولولید» و «سالامانکا» که در قرن سیزدهم میلادی تاسیس شده به سبب غنای مجموعه های تاریخی از جمله نسخه های خطی قرون وسطایی و چاپ های نخستین ارزشمند چشمگیر است.کتابخانه هایی هم در دانشگاه های شهرهای سویل و گرانادا حاوی تعدادی نسخ خطی عربی وجود دارد.

کتابخانه های عمومی: که در نظام هایی موسوم به مراکز  کتابخانه های هماهنگ کننده ایالتی و شهرداری ها پشتیبانی می شوند.کتابخانه مرکزی بیش از 500،000 جلد کتاب دارد.

کتابخانه های تخصصی: کتابخانه هایی هستند که از پژوهش های دولتی و شرکت های خصوصی حمایت می کنند،یکی از آنها کتابخانه کاخ ملی بیش از 300،000 نسخه دارد و در میان آنها نسخه های خطی،چاپ نخستین و مجموعه های صحافی و نقاشی ارزشمندی به چشم می خورد.

کتابخانه های فرهنگستان های سلطنتی: به ویژه کتابخانه تاریخ با 200،000 جلد کتاب مجموعه نسخه های خطی بسیار دارد.

کتابخانه اسکوریال مادرید:بزرگترین مجموعه منابع اسلامی در اسپانیا مجموعه های کتابخانه قصر اسکوریال در شمال مادرید است.اسکوریال را فیلیپ دوم در سال 1563 هم به عنوان قصر هم صومعه تاسیس کرد.اولین نسخه های خطی عربی از غرناطه(گرانادا) به این قصر آورده شد.در حال حاضر نسخه های خطی این کتابخانه 12000 نسخه می باشد که اکثریت منشا مغربی دارد و به زبان کوفی پیوسته است و زمان کتابت آنها به قرن چهاردهم و پانزدهم میلادی برمی گردد

کتابخانه ملی: کتابخانه ملی عالیترین موسسه کتابداری کشور اسپانیا و سرپرست نظام کتابخانه های این کشور است.این کتابخانه یک موسسه مستقل از لحاظ اداری ووابسته به وزارت فرهنگ و آموزش است و در واقع یک شخصیت حقوقی دارد.

ساختار سازمانی کتابخانه ملی اسپانیا از سه سطح تشکیل شده است:مدیریت کل،مدیریت فنی و مدیریت اجرایی. بیشتر کتابهای قدیمی و با ارزش که هم اکنون در اختیار کتابخانه قرار دارند در خلال نوزده قرن گردآوری شده اند.

 عالیترین موسسه کتابداری کشور اسپانیاست و سرپرست نظام کتابخانه های کشور است.کتابخانه ملی در سال 1712 میلادی توسط فیلیپ پنجم و به عنوان «کتابخانه» قصر تاسیس شد در سال 1836 این کتابخانه از کنترل پادشاهی خارج شد و زیر نظر هیئت دولت درآمد و برای اولین بار کتابخانه ملی نامیده شد.

منابع کتابخانه شامل آثار گرانبهایی است که به قرن نهم میلادی برمی گردد.در زمان برپایی کتابخانه،کتابخانه ملکه مادر به کتابخانه اهدا شد.آثاری که از کشور اتریش مصادره شده بود نیز به کتابخانه اهدا شد.همچنین آثار زیادی نیز از فرانسه خریداری شد.

بعد از مجموعه های اولیه که بدین ترتیب فراهم شد مجموعه کتابخانه به طور دایم از طریق مصادره،واسپاری قانونی و گردآوری مجموعه های بزرگ گسترش یافت.از این طریق آثار گرانبهایی که در مجموعه های شخصی افرادمعروف وجود داشت وارد کتابخانه شد.

علاوه بر این کتابخانه از مجموعه های اهدایی مهم نیز بی نصیب نماند.اما بزرگترین راه گردآوری منابع برای کتابخانه واسپاری قانونی بوده است.علاوه بر این برای گسترش مجموعه روشهای دیگری نیز وجود دارد مانند مبادله،اهدا و خرید.

مجموعه های اسلامی این کتابخانه از نظر اهمیت بعد از کتابخانه اسکوریال قرار می گیرد.مجموعه های کتابخانه ملی از به منزله نمونه هایی از یک فرهنگ اسلامی که اکنون یکسره ناپدید شده ارزشمند است.

مجموعه کتابخانه ملی اسپانیا بالغ بر 4 میلیون جلد کتاب،25000 نسخه خطی،3009 جلد کتاب قدیمی،237970 جلد کتاب نادر و مقادیر معتنابهی جزوه،روزنامه،نشریه ادواری،نقاشی،حکاکی،پرتره،عکس،کارت پستال،پوستر،نقشه،ماده دیداری و  شنیداری،مواد ریزنگاری شده و پرونده الکترونیکی را دارا می باشد.

کتابخانه ملی اسپانیا بزرگترین و سرشارترین مجموعه کشور را در اختیار دارد و بیشترین خدمات را انجام می دهد.این کتابخانه مواد تخصصی علوم انسانی به ویژه فرهنگ اسپانیا را داراست.بخش نسخه های خطی آن دارای بیش از 2000 جلد کتاب پوستی است که بعضی از آنها تاریخ دهم میلادی را دارند.علاوه بر بسیاری کتابهای پوستی لاتینی و کاستیلی،نمونه های بی نظیری به یونانی،عربی و عبری هم در مجموعه موجود است.

دو مجموعه بارز و برجسته کتاب های مزین به مینیاتور و نسخه های خطی کمدی عصر طلایی اسپانیا(قرون شانزدهم و هفدهم) از نمایشنامه نویسان بزرگ است.

و آنچنان که از فهرست کتابهای خطی ترکی و فارسی کتابخانه برمی آید تعداد یازده نسخه خطی فارسی در این کتابخانه موجود است.

 

معرفی چند نسخه ارزشمند ونفیس موجود در کتابخانه های اسپانیا:

در کتابخانه سلطنتی اسکوریال مادرید 300 نسخه دستنویس به زبان فارسی قرار دارد که از مهمترین آنها نسخه ای ا«ز گلستان سعدی» و نسخه ارزشمندی ا«ز شاهنامه بایسنقری» متعلق به 1485 میلادی و در 757 صفحه و آراسته به 68 مینیاتور نفیس و زیبااست.این در حالی است که شاهنامه بایسنقری موجود در ایران( کاخ موزه گلستان) دارای 700 صفحه و 22 مینیاتور است.

همچنین نسخه ای کامل از قران که در سال 500ق بر روی پوست بسیار نازک کتابت شده.قطع آن رقعی است ولی طول و عرض یکسان دارد و به شکل مربع است.

«لاکلیل از عبدالرحمن سیوطی(911») که در 956 ق تحریر شده است.به شماره 1297

«مسامره الندمان و موانسه الاخوان» از عمربن محمد رازی شافعی  که در 928 ق نگاشته شده.به شماره 566

در کتابخانه کاستیا لامانچا واقع در شهر تولدو یک نسخه قرآن خطی معروف به قرآن تولدو نگهداری می شود که در سال 1606 میلادی توسط یکی از مسلمانان شمال آفریقا استنساخ شده.که دارای ترجمه به اسپانیولی است و در واقع تنها نسخه کامل قرآن با ترجمه اسپانیولی باقی مانده از دوران حضور مسلمانان در اندلس است.

در کتابخانه خونتا که  کتابخانه ای شخصی بوده است واقع در مادرید تعدادی نسخه نفیس به زبان عربی وجود دارد که از جمله مهم ترین آنها نسخه ا ی است به نام« عقدالجواهر الثمینه فی مذهب عالم المدنیه».از ابو محمد عبد الله بن نجم شاس در فقه که آن را یوسف بن ابراهیم سیریلی در روز پنج شنبه 28 جمادی الاولی 854 ق تحریر کرده است به شماره 2.

«تنبیه الغافلین» از محمدبن ابراهیم سمرقندی (ص 35 فهرست)

«المقصد المحمود فی تلخیص العقود» از ابوالحسن علی بن یحیی در فقه.به شماره 5

و ازین دست نسخه ها در کتابخانه های اسپانیا بسیار زیاد است.

 

منابع

1-حجتی،سید محمد باقر.1370.گزارش سفر به اسپانیا.آینه پژوهش،ش 6.فروردین و اردیبهشت

2-دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی،5|12|2007.کتابخانه های اسپانیا.سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی به آدرس :http:||portal.nlai.ir|daka|RarEX830290|1|htm [قابل دسترسی در تاریخ20|2|1392]

3-دوهفته نامه هنرهای تجسمی،6|4|1391. 300 نسخه دستنویس ایران در کتابخانه سلطنتی اسپانیا نگهداری می شود.سایتهمشهری آنلاین به آدرسhttp:||www.hashahrionline.ir|details|76.162|17516.htm  [قابل دسترسی در تاریخ 22|2|1392]

3-رومن،استفان.1383.تکوین مجموعه های اسلامی در کتابخانه های اروپای غربی و امریکای شمالی،ترجمه زهرا اباذری-مهدی احمدی.تهران:سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها

4-سایت کتابخانه مجلس شورای اسلامی،14|3|91.قرآن خطی 235 موجود در کتابخانه کاستا لامانچا اسپانیا.به آدرس http:||www.ical.ir|RarSEX50.275|index.php.htm [ قابل دسترسی در تاریخ 22|2|92]

5-عقیقی،عبدالرحیم.1350.کتابخانه های اسپانیا.نشریه فلسفه،کلام و عرفان.ش 9.مهرماه

6-ملاحسینی،محمد.1392.کتابخانه ملی اسپانیا در سایت همشهری آنلاین به آدرس httpK||hasharionline.ir|details|149603  [قابل دسترسی در تاریخ 22|2|1392]