کشور ترکیه یکی از غنی­ترین کشورهای منطقه به لحاظ داشتن نسخه­های خطی می­باشد. بنابر آمار رسمی کشور ترکیه حداقل 3000000 نسخه خطی (شامل کتابها و مجموعه رسائل) بیشترین نسخ خطی اسلامی را در اختیار دارد. بنابر برآورد اولیه حدود 200000 نسخه از این تعداد به زبان عربی، 70000 نسخه به زبان ترکی و بیش از 20000 نسخه به زبان فارسی و بقیه به زبانهای دیگر از جمله یونانی، ارمنی و سریانی است. برهمین اساس تلاش گشته تا در این پژوهش که به شیوه کتابخانه­ای صورت گرفته، به معرفی هرچه بیشتر کتابخانه­های کشور ترکیه و نسخ خطی موجود درآن پرداخته شود. باشد که بتوان گامی موثر در شناخت نفایس خطی موجود در کتابخانه­های مختلف جهان برداشت.


مقدمه:

جمهوری ترکیه در جنوب شرقی اروپا و آسیای صغیر واقع است و از شمال به دریای سیاه، از مشرق و شمال شرقی به گرجستان، ارمنستان و ایران، از جنوب به عراق و سوریه و دریای مدیترانه، از غرب به دریای اژه و از شمال غربی به یونان و بلغارستان محدود است. جمعیت آن (طبق آمار سال 2000) 66600000 نفر و مساحت آن 779452 کیلومتر مربع است. زبان رسمی مردم این کشور ترکی استانبولی است.

 

معرفی کتابخانه­های کشور ترکیه

کتابخانه ملی:

کتابخانه ملی ترکیه به طور رسمی در1948 در آنکارا گشایش یافت و در سال 1983 به محل جدید نقل مکان کرد. کتابخانه ملی که نقش رهبری علوم کتابداری نوین را در ترکیه به مدت زیاد برعهده داشته، به سبب فقدان حمایت اداری، کارکنان و بودجه و فضا این نقش در دهه 1970 و 1980 از دست داد، ولی با نقل مکان کتابخانه به محل جدید نقش گذشته خود را پی­گیری کرد. تلاش عمده آن در اوایل دهه 1990، ماشینی کردن فهرست­نویسی کتابخانه ملی (شامل حدود1500000 جلد کتاب) و انتشار دو نشریه کتابشناختی: کتابشناختی ملی ترکیه (1931) و کتابشناسی مقالات منتشر شده در نشریات ادواری ترکیه (1952) بود. سومین انتشارات مهم کتابخانه ملی ترکیه عبارتست از کتابشناسی انتشارات دولتی که از سال 1971 منتشر می­شود. آرشیو ملی که از کتابخانه ملی جداشد در 1988 به محل جدیدی در آنکارا منتقل گردید و وظیفه فرآهم­آوری مدارک رسمی ترکیه و ارائه خدمات به مراجعان چندملیتی را برعهده دارد. همچنین به ماشینی کردن پیشینه­ها و خدمات خود نیز پرداخته است. از دیگر پیشگامان ماشینی کردن کتابخانه در ترکیه، کتابخانه مجلس است که در 1923 تأسیس شده است. این کتابخانه ارتباط با سایر کتابخانه­های مجالس دنیا را فراهم می­کند. مرکز اسناد ترکیه در 1966 به منظور گزینش مدارک علمی و فنی و پیشبرد و هماهنگی نظام­های کتابخانه و اطلاع­رسانی تأسیس شد. شورای مرکز مدارک آموزش عالی نیز در 1981 تأسیس شد. در 1983 بیشتر وظایف این مرکز برای جامعه دانشگاهی بود. مرکز اسناد ترکیه به عنوان بزرگترین مرکز نشریات ادواری خاورمیانه (با 15000 عنوان اشتراک)، نه تنها به اعضای هیئت علمی دانشگاه­ها بلکه به پژوهشگران تمام قسمت­های ترکیه هم خدمات ارائه می­دهد. این مرکز، پایان­نامه­ها، میکروفیلم­ها و سایر انواع مدارک را جمع­آوری می­کند هچنین خدمات جستجوی پیوسته را تأمین کرده و پایگاه­های اطلاعاتی نشریات و پایان­نامه­های ترکیه را از طریق شبکه دانشگاهی ترکیه قرار می­دهد. مرکز به طور گسترده­ای خدمات خود را ماشینی کرده و نقش مهمی در ایجاد هماهنگی میان کتابخانه­های دانشگاهی ایفا می­کند.

 

کتابخانه­های دانشگاهی:

دانشگاههای قدیمی مثل دانشگاه استانبول و آنکارا به صورت غیرمتمرکز هستند و با تعداد زیادی کتابخانه­های کوچک­تر به دانشکده­ها و بخش­های مختلف، خدمات ارائه می­دهند. دانشگاههای جدید مثل دانشگاه فنی خاورمیانه، دانشگاه حاجت تپه در آنکارا و دانشگاه بغازایچی (کالج روبرت سابق) در استانبول دارای کتابخانه مرکزی و امکانات کتابخانه­ای بهتر هستند.

کتابخانه­های عمومی:

مردم ترکیه به طور سنتی به کتاب علاقه­مند هستند و در دوره امپراطوری عثمانی قبل از 1923، کتابخانه­های زیادی ساختند که بسیاری از آنها به مساجد وابسته بودند. کتابخانه­های عمومی توسط بنیادهای خصوصی اداره می­گردید و توسعه داده می­شد. در 1924 قانون وحدت آموزش و پرورش، کتابخانه­های عمومی را تحت کنترل حکومت درآورد. کتابخانه­های عمومی در سال 1991 زیرنظر مدیرکل کتابخانه­ها در وزارت فرهنگ قرار گرفت و تعداد مجموعه آنها از 660000 در سال 1945 بع 7880000 در سال 1990 افزایش یافت. البته، کیفیت این مجموعه­ها و خدمات آنها خیلی پایین­تر از کتابخانه­های دانشگاهی و تخصصی است و هنوز هم ارائه خدمات آنها به صورت سنتی انجام می­گیرد و از نظر امکانات مالی، و نیروی انسانی متخصص دارای مشکلاتی هستند. ترکیه فاقد فهرستگان مشترک برای این کتابخانه­هاست. در این کشور تقریباً هر کتابخانه دارای مجموعه­ای کوچک یا بزرگ از نسخ خطی به زبان­های ترکی، فارسی یا عربی است. مشهورترین آنها در کتابخانۀ بزرگ سلیمانیه در استانبول با حدود 66000 نسخه خطی ارزشمند است. این کتابخانه بخش مرمت نیز دارد. تعداد کل نسخ خطی کتابخانه­های عمومی این کشور در حدود 182000 جلد است. ترکیه به کارگیری شماره استاندارد بین­المللی کتاب (شابک) را در 1987 آغاز کرد و نیز ارائه شماره استاندارد بین­المللی نشریات را در دست انجام دارد.

کتابخانه­های آموزشگاهی:

این کتابخانه­ها فراموش شده­ترین نوع کتابخانه در ترکیه است. براساس آمار 1991 وزارت آموزش و پرورش فقط 4900 کتابخانه آموزشگاهی در ترکیه وجود دارد که تعداد کل مجموعه آنها بیش از 9333600 جلد کتاب بوده است. بودجه غیر کافی، فقدان فضای مناسب و مهم­تر از همه فقدان نیروی انسانی متخصص علل اصلی عدم توسعه کتابخانه­های آموزشگاهی است.

کتابخانه­های تخصصی:

این کتابخانه­ها نمایشی از تناقضات در ترکیه است. اغلب کوچک و سنتی هستند و نیاز به حمایت و کارکنان حرفه­ای دارند. ترکیه دارای کتابخانه­­ها و مراکز اسناد و مدارک پیشرفته و بسیار منظمی است که استانداردهای بین­المللی را رعایت می­کنند. بعضی از این کتابخانه­ها عبارتند از: انجمن تاریخ در ترکیه (آنکارا)، اتاق بازرگانی (استانبول)، سازمان برنامه ایالتی (آنکارا)موسسه تحقیقات علمی و صنعتی مرمره (گیزه)، مرکز تحقیقات هسته­ای و آموزش آنکارا (این مرکز نماینده مرکز اطلاع­رسانی سیستم بین­المللی هسته­ای اینس است) و ...

تعداد کتابخانه­های تخصصی را فقط می­توان تخمین زد، زیرا مسئولیت مرکزی برای آنها وجود ندارد. ترکیه حدوداً دارای 375 کتابخانه تخصصی است. گرایش میان بخش خصوصی و دولتی و موسسات غیردولتی برای ایجاد مراکز مدارک و اسناد ماشینی وجود دارد.(دایرة المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، سایت)

نسخ خطی در ترکیه

بنابر آمار رسمی کشور ترکیه حداقل 3000000 نسخه خطی (شامل کتابها و مجموعه رسائل) بیشترین نسخ خطی اسلامی را در اختیار دارد. بنابر برآورد اولیه حدود 200000 نسخه از این تعداد به زبان عربی، 70000 نسخه به زبان ترکی و بیش از 20000 نسخه به زبان فارسی و بقیه به زبانهای دیگر از جمله یونانی، ارمنی و سریانی است. در حال حاضر بیش از 270000 نسخ خطی موجود در سازمانهای دولتی بطور قطعی شناسایی شده و کار فهرستنویسی علمی آنها ادامه دارد. کار فهرستنویسی علمی در ترکیه با هدف تهیه فهرست مشترک نسخ خطی در سال 1978 بنام پروژه فهرست مشترک نسخ خطی در سال 1978 بنام پروژه فهرست مشترک نسخ خطی ترکیه با حمایت وزارت فرهنگ و توریسم ترکیه شروع به کار نمود همانگونه که در دیباچه اولین جلد از فهرستهای منتشر شده توسط این پروژه بیان شده، پیش­بینی شده است تا در اولین مرحله از این پروژه فهرست نسخ خطی موجود درموزه­ها و کتابخانه­های وابسته به مدیریت کل کتابخانه­های وزارت فرهنگ ترکیه در یک فهرست کامل جمع­آوری و فهرست مشترک کتابهای ترکی، عربی، فارسی و زبانهای دیگر تهیه شود. در مرحله دوم هم پیش­بینی شده است تا فهرست نسخ خطی که در سازمانهای دیگر و مجموعه­های شخصی وجود دارد تهیه گردد و بدین ترتیب فهرست تمام نسخ خطی موجود در ترکیه آماده گردد.

از سال 1978 تا 2002 توسط کارشناسان و نسخه­شناسان این مرکز فهرستهای مربوط به تعدادی از کتابخانه­های مختلف ترکیه منتشر شده است. درمیان این فهرستها می­توان به کتابخانه­های عمومی بسیاری از شهرهای ترکیه، مجموعه­های کوچک در شهر استانبول و آنکارا، همچنین هفت جلد از فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی اشاره نمود. در 34 فهرست منتشر شده در چهارچوب این پروژه 31866 نسخه شامل کتاب و رساله معرفی شده است. بعد از این تاریخ انتشار فهرستهای چاپی متوقف گردید و در حال حاضر فهرستها بصورت الکترونیکی و از طریق اینترنت قابل دسترسی است. از میان کتابخانه­های عمومی وابسته به وزارت فرهنگ و توریسم ترکیه تعداد 29 کتابخانه عمومی دارای نسخه خطی می­باشند که از این تعداد 9 مورد از آنها در استانبول قرار دارند. کتابخانه­های عمومی استانبول جمعاً دارای 105140 نسخه خطی هستند که حدود 65% از این نسخه­ها را در اختیار دارند. پس از استانبول شهر قونیه با دارا بودن 2 کتابخانه و مجموع 14793 نسخه خطی در رتبه دوم قرار دارد. کتابخانه عمومی سلیمانیه (واقع در استانبول) با 11120 نسخه در رتبه­های بعدی قرار گرفته­اند. از طرف وزارت فرهنگ و توریسم، کل نسخ خطی موجود در کتابخانه­های عمومی تا پایان سال 2006 م مجموعاً 162532 نسخه اعلام شده است. به غیر از کتابخانه­های عمومی تعداد کثیری از نسخ خطی نیز در سایر کتابخانه­ها نگهداری می­شوند. در میان کتابخانه­های مذکور کتابخانه­های دانشگاهی سهم قابل توجهی را به خود اختصاص داده­اند. مجموع نسخ خطی موجود در کتابخانه­های دانشگاهی ترکیه بالغ بر 37958 نسخه می­باشد که دانشگاه استانبول با دارا بودن 18606 نسخه خطی و دانشگاه آنکارا با 16700 نسخه 93 درصد از کل این نسخه­ها را در اختیار دارند.کتابخانه ملی نیز با 27258 نسخه خطی سهم قابل توجهی را به خود اختصاص داده است. بنابر آخرین آمارها تا پایان سال 2006م کل نسخ خطی به ثبت رسیده در سازمانهای دولتی ترکیه 104246 نسخه اعلام شده است. (افضلی، 1387)

نسخه­های خطی فارسی

آمار دقیق و قطعی در زمینه تعداد نسخ خطی فارسی موجود در کتابخانه­­های ترکیه در دست نیست آمار ارائه شده بیشتر در قالب برآوردهای کلی و درصدی از کل نسخه­های خطی است که این مسئله ناشی از پایان نیافتن فهرستنویسی کل نسخه­های خطی موجود در این کشور می­باشد. بسیاری از مجموعه رسائل دربرگیرنده تعداد کثیری رساله می­باشند که هرکدام از این رساله­ها نیاز به فهرستنویسی مستقلی دارند و هریک از آنها به عنوان یک منبع اطلاعاتی واحد ومستقل محسوب می­گردند، به همین دلیل نمی­توان تعداد قطعی این منابع را اعلام نمود. (افضلی، 1387)

در میان این آثار علاوه بر سه نسخه قرآن کریم، شاهنامه فردوسی، خمسه نظامی (مذهب)، مخزن الاسرار نظامی (مذهب بسیار نفیس و مینیاتوردار)، کلیات خاقانی، دیوان حافظ(مذهب)، کلیات سعدی (مذهب) جای دارند. (دلیری­پور،1383)

فهرستنویسی نسخه­های خطی در ترکیه

در کشور ترکیه نخستین فهرست چاپی نسخه­های خطی در سال 12079 هجری از سوی عبدالرحمن تاجم بیگ،( بازرس اوقاف بود) تدوین شد. این فهرست آثار موجود در کتابخانه داماد ابراهیم پاشا را توصیف می­کرد. متاسفانه اقدامات وی باب طبع عده­ای قرار نگرفت. یازده سال پس از این جریان نخستین کمیسیون تصنیف برای تهیه و انتشار فهرست نسخه­های خطی کتابخانه استانبول تشکیل شد. نخستین محصول این کمیسیون دفتر کتابخانۀ حمیدیه بود، توفیق تهیه 40 دفتر از آثار 64 کتابخانه طی 12 سال حاصل آمد که از آنها به عنوان دفاتر عصر حمیدی یاد می­شود. یکی از اقدامات مؤثر در تاریخ کتابداری ترکیه تشکیل   کمیته­ای است که در سال 1927 به پیشنهاد وزارت معارف شروع به کار کرد و به فهرست نویسی کتابخانه سلیمانیه همت گماشت. این فهرست­نویسی که به وسیله فهمی ادهم آغاز شده بود در سال 1951 تا 1953 ادامه یافت و جلد اول فهرست آثار خطی عربی موجود در کتابخانه دانشگاه استانبول در دو قسمت: 1 قرآنها و علوم قرآنی 2- تفاسیر فرآهم آمد. ادهم بیگ نسخه­های خطی عربی، فارسی و ترکی موجود در توپقاپی را نیز به طور مجزا در 3 فهرست جداگانه فرآهم آورد. فهرست نسخه­های خطی ترکی در دو جلد در سال 1961 فهرست نسخه­های خطی فارسی در یک جلد و در همانن سال و فهرست نسخه­های خطی عربی در چهارجلد در فاصله سالهای 1962 تا 1969 به طبع رسیدند. آخرین اقدام در رابطه با فهرست آثار خطی، طرح مشترک آثار خطی ترکیه است، هدف اساسی ان طرح تهیه فهرست کلیه آثار غیرچاپی در سطح کشور بوده است. برای انجام این مقصود مرکز تهیه فهرست مشترک آثار خطی ترکیه درسال 1978 در آنکارا تأسیس یافت و در ژانویه سال 1979 دومین مرکز در استانبول شروع به کار کرد تاکنون تعدادی از     نسخه­های خطی کتابخانه­های ترکیه به وسیلۀ این مرکز در 21 جلد فهرستنویسی شده­اند.

کتابخانه ملی ترکیه با دارا بودن بخش بزرگی از نسخ خطی به صورت مستقل به تهیه و انتشار فهرست نسخه­های خطی دست می­زند، از این قبیل­اند فهرست­هایی که برای موضوعات عمومی، متافیزیک (جلد اول)، فلسفه و منطق و روانشناسی (جلد دوم)، دین اسلام، علوم قرآنی و تفاسیر (جلد سوم)، حدیث (جلد چهارم)، عقاید و کلام (جلد پنجم)، دواوین (جلد ششم)، جنگها (جلد هفتم) تهیه و منتشر کرده است. کتابخانه ملی مسئولیت فهرستنویسی نسخه­های خطی بعضی از کتابخانه­ها را نیز برعهده گرفته و آن را به انجام رسانیده است. علاوه بر فهرسهایی که از سوی مرکز تهیه فهرست آثار خطی ترکیه و کتابخانه ملی ترکیه تهیه و چاپ شده، بعضی از کتابخانه­ها نیز خود به تهیه فهرست مخطوطات می­پردازند، از این قبیل فهرست می­توان به فهرست نسخه­های خطی سازمان امور دیانت (در 2جلد حدود 5000 نسخه) تألیف عبدالرحمان جیحان، فهرست نسخه­های خطی کتابخانه ملی ازمیر (4جلد) تألیف علی یاردیم، فهرست نسخه­های خطی بنیاد زبان ترک (660 نسخه، تألیف مژگان جونبور) و ... اشاره کرد. فهرستنویسی کتابخانه دانشکده زبان، تاریخ، جغرافیای دانشگاه آنکارا نیز که بیش از 15 هزار نسخه خطی دارد، هم­اکنون ادامه دارد. (دلیری­پور،1383)

تحلیل آثار موجود

با بررسی کل فهرستهای منتشر شده به صورت چاپی و الکترونیکی در مورد آثار خطی موجود در ترکیه متوجه خواهیم شد که تاکنون از میان آثار موجود در کتابخانه­های وابسته به وزارت فرهنگ تاکنون 167369 کتاب/ اثرخطی به صورت مختصر و یا کامل فهرستنویسی شده است که قسمت عمده­ای از اطلاعات این نسخه­ها (حدود91%) از طریق الکترونیکی قابل دسترسی است. از میان آثار معرفی شده از طریق فهرستهای الکترونیکی می­توان به مشخصات کتابشناسی 9077 اثر فارسی برخورد نمود که از میان این آثار 6689 به صورت تک زبانی بوده و تنها به زبان فارسی، از میان این نسخ 2132 اثر به صورت دو زبانی است که 1507 مورد فارسی و ترکی و 625 مورد فارسی و عربی است. در میان آثار فهرستنویسی شده تعداد 253 اثر سه زبانه که به زبانهای فارسی، عربی و ترکی است وجود دارد. فقط سه مورد اثر موجود بیش از سه زبان را در بر می­گیرد که هرسه مورد آن نیز لغتنامه می­باشد. (افضلی، 1387)

منابع:

1-  دایرةالمعارف کتابداری و اطلاع رسانی. سایت: http://www.portal.nalai.ir    {قابل دسترسی در تاریخ: 24/2/92}

2- افضلی، مهدی.1387. تحلیل بر آمار نسخ خطی فارسی موجود در کتابخانه­های ترکیه. آیینه میراث: سال ششم، شماره سوم، پیاپی 42

3- دلیری پور،اصغر.1383. نسخه­های خطی فارسی در کتابخانه ترکیه. تهران: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی