کتابخانه مرکزی ومرکز اسناد دانشگاه تهران معتبرترین کتابخانه دانشگاهی ایران است که حاوی کتابها و مدارک و اسناد بسیاری است.از جمله تعداد زیادی نسخ خطی به زبان های عربی،فارسی،ترکی و غیره دارد،همچنین نسخه های تولی شده در دیگر سرزمین های جهان اسلام را نیز داراست.این کتابخانه خدمات ارزشمندی را نیز به اعضا و محققین ارایه می کند.این مقاله مروری است اجمالی بر بخش های مختلف کتابخانه با تاکید بر بخش نسخ خطی.


مقدمه:

کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران،بزرگترین کتابخانه دانشگاهی ایران است و مجموعای غنی و گسترده از منابع گوناگون در زمینه های مختلف علوم و فنون و ادب را بر می گیرد.این کتابخانه در کنار کتابخانه های تخصصی دانشکده ها که هر یک بر حسب نیازهای علمی و آموزشی ویژه خود به وجود آمده اند،بیشتر به امر پژوهش اختصاص دارد و به گردآوری آثار مربوط به مطالعات اسلام شناسی  ایرانشناسی و شرق شناسی می پردازد.

هسته اصلی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران در سال 1329به دستور استاد دکتر علی اکبر سیاسی رئیس وقت دانشگاه تهران، با مجموعه ای اهدایی سید محمد مشکوة استاد دانشگاه تهران شامل 1329 جلد نسخه خطی تشکیل گردید.بنای فعلی کتابخانه در اول مهر سال 1350 گشایش یافت.

در طول این مدت امور فنی کتابخانه ،ایجاد ارتباط با مرکز علمی و دانشگاهی جهان و انتخاب و به کار گماردن کتابداران متخصص در زیر زمین سازمان مرکزی و زیرزمین دانشکده علوم و اتاق های مسجد دانشگاه انجام میشد.

در سال 1353 به منظور گردآوری،نگهداری و سازمان دهی انتشارات غیر کتابی که از سازمان ها،وزارتخانه ها،دانشگاهها و انجمن های فرهنگی و موسسات و مراکز داخل و خارج از کشور به کتابخانه مرکزی اهدا می شد،مرکز اسناد کتاخانه دایرگشت و نام آن به کتابخانه مرکزی افزوده شد.

در سال 1337،به پیشنهاد محمدتقی دانش پژوه و ایرج افشار اداره انتشارات پذیرفت که نشریه ای برای معرفی نسخه های خطی مجموعه های مختلف منتشر سازد.که اولین دفتر این نشریه در سال 1339 انتشار یافت.و انتشار آن تاکنون ادامه دارد.

کتابخانه:

ساختمان کتابخانه با مساحت بیش از 22هزار متر مربع دارای 9 طبقه است،که شامل دو طبقه زیرزمین،همکف،طبقه اول و 5 طبقه مخزن کتاب و مطبوعات و اسناد می باشد.

این مرکز(بنا بر آمار سال1383)مجموعه ای بالغ بر یک میلیون مدارک دارد که آنها را ازطریق خرید،اشتراک،مبادله،دریافت رایگان و یا اهدا  واسپاری گردآوری می کند که شامل:کتابهای چاپی،نشریات ادواری،نسخه های خطی،میکروفیلم ها،نسخه های عکسی،اسناد و عکس های تاریخی،کتابهای چاپ سنگی،پایان نامه های تحصیلی،اسناد و مدارک علمی،نقشه ها و کتابهای درسی و مراجع و منابع الکترونیکی است.

خدمات:کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد در حال حاضر حدود 55هزار عضو ثابت دارد و روزانه پذیرای بیش از 4هزار مراجعه کننده از دانشجویان دانشگاه تهران و دیگر دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی و محققان و پژوهشگران داخل و خارج از کشور است.

روابط بین المللی:کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد از سال 1346 به عضویت فدراسیون بین المللی انجمن های کتابداری«ایفلا» در آمده است.و در حال حاضر در دو کمیته کتابخانه های دانشگاهی و کمیته نسخ خطی عضویت دارد.

کتابخانه دارای چندین تالار با تجهیزات پیشرفته جهت مطالع و تحقیق وبخش های چندی است که مهمترین آنها عبارتند از بخش های:

1-فراهم آوری 2-فهرست نویسی 3-نشریات ادواری 4-نسخه های خطی،کتب کمیاب و آثار ویژه 5-اسناد و پایان نامه ها 6-گردش و امانت کتاب 7-فناوری اطلاعات 8-حفاظت و مرمت اسناد و کتب خطی و چاپی 9-خدمات نابینایان 10-امور اداری و پشتیبانی 11-امور مالی 12-روابط عمومی و امور فرهنگی

کتاب های چاپی: مجموعه کتابخانه های چاپی فارسی و عربی کتابخانه در حال حاضر بالغ بر 250هزارجلد است که شامل بیش از 127هزار عنوان می شود.مجموعه کتابهای چاپی لاتین بیشتر به زبان انگلیسی و نیز به زبان فرانسوی،آلمانی،روسی،ایتالیایی و برخی زبانهای دیگر است.

نشریات ادواری: مجموعه نشریات ادواری فارسی کتابخانه مرکزی و مرکزاسناد یکی از مهمترین و بزرگترین مجموعه های نشریات فارسی در کشور به شمار می رود. این بخش در سال 1346 با خریداری مجموعه جراید و مجلات مرحوم *محمد رمضانی* بنیان نهاده شد.

اسنادتاریخی: مجموعه اسناد تاریخی شامل فرمانها،قباله ها،وقف نامه ها،عقدنامه ها،اسنادمالی و غیره است و در حدود 60،000 برگ سند را در بر می گیرد.

عکس های تاریخی: این مجموعه شامل22000 قطعه عکس از رجال مناظر و ابنیه ایران مربوط به دوره قاجار و پهلوی است.

کتابهای چاپ سنگی: این مجموعه بالغ بر9هزار جلد کتاب سنگی به زبان فارسی،عربی و ترکی و اردواست.شیوه طبقه بندی کتاب های چاپ سنگی بر اساس قطع کتاب است و شماره راهنمای آنها با حروف A-B-C-D است.

پایان نامه های تحصیلی: این مجموعه بالغ بر 47هزار عنوان پایان نامه تحصیلی دانشجویان دانشگاه تهران است.قدیمی ترین پایان نامه های موجود در این مجموعه مربوط به دارالمعلمین عالی و مربوط به سال تحصیلی 1311-1312 است.

اسناد و مدارک علمی: این مجموعه ها شامل گزارش ها،مقالات،سمینارها،نشریات سازمانی،قوانین و آیین نامه ها،اساسنامه ها،آمارنامه ها،سالنامه ها،تقویم ها و غیره است و در حدود 40 سند و مدرک علمی به زبان فارسی و عربی و در حدود 20،000 سند به زبان های دیگر را در بر می گیرد.

سه سالنامه ایران مربوط به سال های 1290و1291و1292 شمسی که به صورت چاپ سنگی است و تقویمی مربوط به سال1268 ق از جمله قدیمی ترین مدارک موجود در این مجموعه هستند.

کتاب های درسی: این مجموعه شامل مجموعه کتاب های درسی مدرسه دارالفنون و کتاب های درسی دوره ای مختلف وزارت فرهنگ قدیم و وزارت آموزش و پرورش(تاسال 1370) بالغ بر 5هزار جلد.

نقشه ها: این مجموعه شامل نقشه های قدیم و جدید ایران،استان ها و شهرستان های مختلف کشور،نقشه های جهان و کشورهای مختلف دنیاست.این نقشه ها بیشتر به زبان فارسی،انگلیسی و فرانسوی است.

 نسخه های خطی: این مجموعه شامل 17000 جلد کتاب خطی به زبان های فارسی،عربی و ترکی است.میان این مجموعه تعداد بسیاری نسخه های نفیس،نسخه های کهن و نسخه هایی به خط مولف و علما و مشاهیر وجوددارد.

ریزفیلم ها و نسخه های عکسی:این مجموعه شامل 9200 حلقه میکروفیلم و 7500 نسخه عکسی است.بخش بزرگی از این مجموعه از روی نسخه های خطی کتابخانه های داخل و خارج از کشور تهیه شده است.مایه اصلی این مجموعه ریز فیلم هایی است که به «همت مجتبی مینوی»از روی نسخه های خطی کتابخانه های مختلف ترکیه تهیه شده است.همچنین به همت محمد تقی دانش پژوه ریز فیلم های متعددی از روی نسخه های خطی ارزشمند برخی از کتابخانه ها در شهرهای مختلف ایران تهیه شده است.برخی از این ریزفیلم ها نیز به منظور حفظ نسخه های ارزشمند و ارایه تصویر به درخواست کنندگان از روی آثار خطی موجود در کتابخانه مرکز تهیه گردیده.

فراهم آوری:مجموعه نسخ خطی کتابخانه مرکب است از:

1-نسخ خریداری شده.که ازآن جمله می توان به کتابخانه خطی حسینعلی باستانی راد(شامل 2734 مجلد).مجموعه خاندان علومی یزد(637 جلد).مجموعه سعید نفیسی (1093 مجلد).مجموعه بدیع الزمان فروزانفر،ابراهیم پور داوود و سید ولی الله خان نصر اشاره کرد.

2-نسخ اهدایی،که مهمترین آنها مجموعه اهدایی محمد مشکوه است.از دیگر مجموعه های اهدایی می توان مجموعه اهدایی محمد عبده بروجردیدر1347 (67جلد)،مجموعه سدیدالسلطنه در 1354(93 جلد)، حسنعلی غفاری معاون الدوله(30 جلد)، ووزارت فرهنگ نسخ اهدایی کتابخانه الیس مستشرق انگلیسی (113 جلد) را نام برد.

3- مجموعه های انتقالی از دانشکده ها مشتمل بر 3458 جلد از دانشکده های پزشکی، ادبیات وعلوم انسانی،اللهیات و معارف،حقوق،سازمان لغتنامه دهخدا و چندی دیگر.که تمامی نسخ این سه دسته جداگانه فهرست شده اند.

سازماندهی و فهرست نویسی:کار فهرست نگاری نسخ خطی این کتابخانه حدود سه دهه قبل توسط مرحوم دانش پژوه و ایرج افشار آغاز شدو هنوز ادامه دارد وتاکنون 22 مجلد از آن به چاپ رسیده است..سازماندهی و خدمات فنی مجموعه مدارک کتابخانه بر اساس روش رده بندی کتابخانه کتگره آمریکا(LC)و گسترش رده بندی کتابخانه ملی ایران انجام می شود.فهرست برگه های مجموعه کتابخانه در دو بخش فارسی،عربی و لاتین جنب بخش امانت در اختیار کاربران قرار دارد.در حال حاضر اطلاعات مجموعه منابع کتابخانه شامل چاپی،چاپ سنگی،نسخه های خطی،نشریات و پایان نامه ها در شبکه رایانه ای کتابخانه و از طریق وبگاه کتابخانه به نشانیwww.library.ut.ac.ir در اختیار کاربران قرار دارد.(دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی،1385،ص2-1381)

 مرکز حفاظت و مرمت اسناد و کتاب‌های خطی و چاپی. این مرکز مجهزترین مرکز حفاظت و مرمت در میان کتابخانه‌های مختلف کشور و یکی از مراکز کم نظیر در سطح کشورهای خاورمیانه است. در کتابخانه مرکزی وظیفه بررسی و ارزیابی میزان آسیب‌دیدگی کتاب‌های خطی، اسنادتاریخی و کتاب‌های چاپی، حفاظت و ترمیم منابع و مواد کتابخانه‌ای، با استفاده از روش‌های پیشرفته، تهیه امکانات و مواد شیمیایی لازم جهت بهداشتی کردن مخازن نسخه‌های خطی، کتاب‌ها و نشریات، و نیز صحافی و تجلید آنها بر عهده بخش آسیب‌شناسی، حفاظت و مرمت اسناد، و کتاب‌های خطی و چاپی است. مقدمات راه‌اندازی این مرکز از 1369 آغاز و پس از بازدید کارشناسان فنی از چند مرکز بزرگ و نمونه مشابه خارجی، خرید دستگاه‌ها و تجهیزات لازم با بودجه ریاست جمهوری در اواخر اسفند 1371 انجام و از نیمه دوم 1372 به‌تدریج به کتابخانه تحویل شد. این مرکز پس از آماده‌سازی فضای لازم و راه‌اندازی دستگاه‌ها و جذب نیروی متخصص، کار خود را در 1379 آغاز کرد .

درباره اهمیت بخش نسخ خطیاین کتابخانه می توان گفت که در این کتابخانه گذشته از نسخه های ایرانی که ساخته و پرداخته مردم سرزمین ایران است و نسخه های فراهم آمده در کشورهای اسلامی و دیار عربی و مغربی،نسخه هایی هم یافت می شود که در سرزمین هندوسند نوشته و تجلید شده است.همچنین نسخه های خراسانی ازبخارا و هرات،نسخه هایی از سرزمین های افغانستان و ماورالنهر،همچنین از شهرهای عثمانی و شامات یافت می شود.

مجموعه های دانشگاه از رهگذر خود نسخه ها و از رهگذر نشان دادن گنجینه های محلی و شهری و ناحیه ای و یا نشان دادن سلیقه یک کتاب دوست و جز اینها هم با ارزش میباشد.این کتابخانه دارای نسخ خطی بسیار نفیس و ارزشمندی از جمله نسخ خطی کهن،نسخ به خط مولف یا مشاهیر وعلما،نسخ تزیینی و دیگر موارد می باشد در پایان به چند نسخه ارزشمند از این مجموعه اشاره می رود:

کهنترین نسخه خطی در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران

مجمل اللغه (2) زبان کتاب:عربی بعربی مولف:ابوالحسین احمد پسر فارس پسر زکریا پسر محمد پسر حبیب رازی قزوینی همدانی معروف بابن فارس است که بسال ( 395 ) در گذشته . موضوعات:فرهنگ شماره کتاب: 2 /203 کاتب:هبه الله پسر حسین پسر احمد قصیری تاریخ کتابت:رمضان چهارصد وهفتاد ونه. فهرست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران جلد 2 صفحات:446تا448

اعجوبه الغرائب (محمودیه ) به خط مولف

اعجوبه الغرائب (محمودیه ) کد دستیابی کتاب:8584 تاریخ کتابت:سده 11 و 12 ، نستعلیق ترکی سده 11 و 12 بافهرست رساله ها در دوجا ، از آن عبدالقادر برادر زاده الماس محمد پاشا ، باخط و مهر سید محمدبن فیض الله مورخ 1263 ، مولف:بهاء مغالقروی (بهاء الدین عبدالرحمان ) کاتب:مولف تاریخ کتابت:سه شنبه 12 ع 2/ 828 محل کتابت:کوره آیوثلوغ

 

انس الملابوحش الفلا به خط مولف

انس الملابوحش الفلا ،کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه، کد دستیابی کتاب:ش 115 ب مولف:محمد بن منکلی مصری کاتب:مولف تاریخ کتابت:نیمه صفر 773 محمد بن منکلی مصری ( معجم المولفین 12 : 53 ) یکی از مقدمان رجال حلقه منصور، در صید و شکار و شناختن جانوران شکاری و گزندگان و از رهگذر فقهی و علمی و تاریخی بسیار سودمند است ، برسم خزانه منصور ساخته شده.

منتخب برهان الکفایه به خط مولف

منتخب برهان الکفایه ،کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه تهران جلد 1 کد دستیابی کتاب:ش 16 د مولف:علی بن نجم الدین تونی کاتب:مولف تاریخ کتابت:روز پنجشنبه 1 ع 1/861 موضوعات:احکام نجوم نستعلیق مولف در روز پنجشنبه 1 ع 1/861 ، ( با نوشته از روی آن ) عنوان و نشان و جدول شنگرف ، مالک شیخ عبد الحسین که یکی از خوانین باو اهداء کرده بود ( 9660 )

 

کلیات پیر جمال اردستانی

 

دستنویسی است از پیر جمال اردستانی(عارف قرن نهم) به شماره 6120،موجود در تالار نسخ خطی که حاوی خط نستعلیق ممتاز و تزیینات و تذهیب های فراوان است.

 

 

 

منابع

1-افشار،ایرج(1354).کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران،نشریه اطلاع رسانی و کتابداری،ش 5 ص 31تا56، اسفند

2-افشار،ایرج(1353).مقدمه نشریه نسخه های خطی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه،ج 7 تهران:انتشارات دانشگاه تهران

3-بشارتی ،مینا(1383).مروری تحلیلی بر خدمات فنی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران،ش 41

4-خسرویان،محمد مهدی(1389). کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران از آغاز تا امروز،نشریه اطلاع رسانی و کتابداری،ش 157،دی ماه

5-کاکا دوست،مهوش(1387). کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، نشریه اطلاع رسانی و کتابداری،ش 6،فروردین

6-سایت اینترنتی به آدرس؟.کتب خطی،[تاریخ درج مطلب 29|2|1388 و قابل دسترسی در تاریخ 22|2|1392]