کتابخانه ملّی هندوستان بزرگترین کتابخانه ای است که در این کشور قرار دارد. با توجه به اهمیّت این سازمان تحت نظارت وزارت فرهنگ دولت هند اداره می‌شود.

کتابخانه ملّی هند در اصل همان کتابخانه عمومی کلکته است که در 21 مارس 1836 گشایش یافت، فکر تأسیس کتابخانه مرهون فعالیت دو جانبه انگلیسیها و هندیها بود.

از جمله اهدافی که کتابخانه ملّی هندوستان دنبال می‌کند: ارائه فهرست و کتابشناسی های جاری و گذشته نگر به طور عمومی و تخصصی است. همچنین مؤسسات مهم دیگری که در زمینه نگهداری نسخ خطی فعالیت دارند و ما اجمالاً به معرفی آنها می پردازیم.


کشور هند یا هندوستان با نام رسمی جمهوری هندوستان کشوری در جنوب آسیا است. که پایتخت آن دهلی نو می‌باشد، این کشور با بیش از یک میلیارد نفر جمعیت دومین کشور پر جمعیت دنیا پس از چین به شمار می‌آید، هند دارای تاریخ و فرهنگ بسیار کهن و پرباری است که به 3000 سال پیش از میلاد می رسد. هند سرزمین نژادها، زبان ها و آئین ها و فرهنگ های فراوان و گوناگون می‌باشد به همین دلیل در این کشور صدها زبان و هزاران گویش و لهجه وجود دارد طی800سال تسلط فارسی زبانان یا بهتر بگویم ایرانیان بر هند این کشور تأثرات بسیاری از ایران و زبان فارسی را پذیرفته است از اینرو نسخ خطی فراوانی مخصوصاً به زبان فارسی در کتابخانه های این کشور موجود می‌باشد که حتی بسیاری از آنها فهرست نویسی نیز نگردیده اند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در کشور عزیزمان ایران، تحوّلی بنیادین در جهت استحکام بخشیدن به روابط فرهنگی و دیرینه دو ملّت ایران و هند صورت پذیرفت که ما سعی بر آن  داریم ضمن اشاره نمودن به برخی از فعالیتهای فی ما بین به معرفی تعدادی از کتابخانه های مهم که دارای گنجینه ارزشمند نسخ خطی می‌باشد نیز بپردازیم.

کتابخانه ملّی هندوستان

کتابخانه ملّی هند در اصل همان کتابخانه عمومی کلکته است که در سال 1836 تأسیس شده است. در اواخر قرن 19 مجموعۀ کتابخانه به کتابخانه سلطنتی انتقال یافت. در 1902 قانون کتابخانه سلطنتی تصویب شد و بالاخره در 1948 با تصویب قانون، نام کتابخانه سلطنتی به کتابخانه ملّی تغییر یافت، مجموعۀ 2 میلیون و 300 هزار جلدی کتابخانه از طریق قانون واسپاری، خرید، اهدا و مبادله گردآوری شده است.

این کتابخانه دارای بخش های جداگانه‌ای به زبان های هندی، آسامی،بنگالی،گجراتی،کاناداها ،کشمیری-مالایالام، مراتی ،اوریا،پنجابی، سانسکریت،سندی تامیل، تلوگو و اردو است، همچنین مسئول جمع‌آوری و پردازش بخش سانسکریت کتاب پالی و کتاب های انگلیسی منتشر شده در هند که تحت DB جمع‌آوری شده است.

 

 

فراهم آوری:

در کشور بزرگ هند هزاران نسخه خطی وجود دارد این نسخه ها به چندین زبان می باشند و روی برگ درخت، پوست، چوب های نازک مخصوص و کاغذ های مختلف نگاشته شده‌اند. کمبود امکانات در زمینه نگهداری بهینه انبوه نسخه های خطی، امری پذیرفته شده است. با این حال، آنچه به نابودی شماری از نسخه های خطی هند دامن می زند، شرایط آب و هوایی هند است.

اهدافی که کتابخانه ملّی هند بدنبال آنست:

  1. 1.     جمع‌آوری و حفظ تمام تولیدات ملّی که در کشور چاپ می‌شود و کلیه منابع که مربوط به کشور هند می‌باشد بدون در نظر گرفتن محل انتشار آن.
  2. 2.     عکس و کپی برداری از مواد مورد نیاز کشور از سراسر نقاط دنیا که در اختیار کشورهند قرار ندارد.
  3. 3.     ارائه فهرست و کتابشناسی های جاری و گذشته نگر به طور عمومی و تخصصی.

 

  1. 4.     تبدیل به مرکز ارجاعی که مسؤلیت تهیه دانش کامل و دقیقی از مواد اطلاعاتی را بر عهده دارد.
  2. 5.     حفاظت از میراث های چاپی برای نسل های آینده که یکی از وظایف اساسی و اهداف مهم کتابخانه ملّی می‌باشد و به همین منظور دارای بخش های جداگانه تحت عنوان حفاظت دیجیتالی است.
  3. 6.     مرمت کتب آسیب دیده که توسط بخش آزمایشگاه کتابخانه که در سال 1968 تأسیس شده انجام می پذیرد، ضمناً کتابخانه در فکر روند توسعه سیستم تصفیه غیر شیمیایی برای حفاظت از مواد چاپ شده است.
  4. 7.     جهت حفظ بسیاری از روزنامه ها ی قرن 19 م، همچنین نسخه های خطی عربی، فارسی و سانسکریت مبادرت به تهیه میکروفیلم شده است.

*       *       *

مؤسسات دیگری غیر از کتابخانه ملّی هند در زمینۀ نگهداری از نسخ خطی فعال می‌باشد. که ما به معرفی مهمترین آنها می پردازیم:

1-  کمیسیون ملّی نسخه های خطی هند

2-  مرکز میکروفیلم نور: به مدیریت دکتر خواجه پیری که توسط مسئولین کشور عزیزمان ایران در مرکز هند، شهر دهلی نو، به مناسبت چهارصدمین سال درگذشت علامه فقیدقاضی نور الله شوشتری (محدث، متکلم، ادیب و شاعر ایرانی ) و به پاس خدمات این عالم بزرگ تأسیس شده است و کمک شایانی به محققین جهت انجام مطالعات و تحقیقات علمی در راستای احیاء و معرفی آثار اندیشمندان دو ملّت دارد.

 

3-  مرکز تحقیقات زبان فارسی: در خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در دهلی نو که چندین فهرست نسخه خطی و همچنین تصحیح و انتشار نسخ را به سامان رسانده است.

4-  انجمن آسیایی هند: که در شهر کلکته واقع شده است ، انجمن در سال 1784 میلادی تأسیس شده است. این انجمن ، هزاران نسخه خطی را گردآوری و نگهداری نموده است. یکی از راهبردهای اساسی انجمن برای حفاظت از میراث های فرهنگی هند، تصحیح و انتشار نسخه های خطی و ترجمه برخی از آنها به زبان انگلیسی می‌باشد این فعالیت انجمن ، تا هنگام تجزیه شبه قاره هند با قدرت ادامه یافت، پس از استقلال هند و ایجاد کشور پاکستان شرقی (بنگلادش) ، خلل اساسی در فعالیتهای انجمن پدید آمد. با این حال، بخش بزرگی از نسخه های خطی در انجمن آسیایی کلکته محفوظ مانده است. شمار قابل توجهی از نسخه های خطی منتشر نشده انجمن آسیایی، به زبان فارسی می باشند.

5-  دانشگاه قدیمی کلکته: نیز عهده دار حفاظت از شمار قابل توجهی از نسخه های خطی می‌باشد. این دانشگاه در سال1857 میلادی بنیان گذاری شد. شمار نسخه های خطی دانشگاه کلکته را افزون از 42000 نسخه ذکر کرده‌اند. این نسخه ها ،به زبان های فارسی ، عربی،تبتی، بنگالی، تامیلی، مالایی و چند زبان محلی هند می‌باشد. بعضی از این نسخه ها ،دارای تذهیب های طلایی و نقره ای هستند.

6-  انیستیتو مطالعات شرق شناسی: که در شهر پونا واقع شده است. این مؤسسه ، درسال 1917 میلادی تأسیس شده است. در حال حاضر، بیش از 20000 نسخه خطی دراین مرکز وجود دارد. این نسخه ها، در موضوعات مختلف (فلسفه، پزشکی، تاریخ، ادبیات، مذهب و موسیقی) می باشند. تعداد نسخه های خطی نگاشته شده به زبان فارسی این مؤسسه ، بیشتر از بقیّه زبان ها هستند. قدمت برخی از نسخه های خطی فارسی به قرن 5 می رسد. یکی از دلایل اهمیت نسخه های خطی فارسی این انیستیتو،آن است که تعدادی از آنها ترجمه کتاب های هستندکه حالا وجود ندارند. همچنین تعدادی از قدیمی ترین نسخه های خطی «ریگ ودا»، در این مؤسسه نگهداری می‌شوند.

7-  موزۀ دولتی اوسیه: صدها نسخه خطی نیز در این مکان نگهداری می‌شود. این موزه، در سال 1932 میلادی، تأسیس شده است. در این جا ،37000 نسخه خطی وجود دارد. برخی از این نسخه ها روی برگ و پوست درخت، کاغذهای دست ساز و پوست نگاشته شده‌اند.

8-  کتابخانه عمومی شرق خدابخش که در شهر پنتا واقع شده نیز شمار قابل توجهی نسخه های خطی را عهده دار نگهداریشان می‌باشد.

9-  در مؤسسات پژوهشی دهلی ، سرینگر، میسور نیز صدها نسخه خطی ارزشمند وجود دارد.

برخی دیگر از مراکز و کتابخانه های مهمی که مبادرت به جمع‌آوری و نگهداری نسخ در گنجینه ارزشمند خود می  نمایند کتابخانه لکهنو میباشد که به شرح ذیل است:

  1. 1.     کتابخانه ناصریه با 30000نسخه خطی
  2. 2.     کتابخانه مدرسۀ الواعظین با 20000نسخه خطی
  3. 3.     کتابخانه سلطان المدارس با 5000نسخه خطی منحصر به فرد
  4. 4.     کتابخانه ممتاز العلماء با 18000 نسخه خطی
  5. 5.     کتابخانه فرنگی محل با 4000 نسخه خطی
  6. 6.     کتابخانه ندوۃ العلماء حدود60000نسخه خطی
  7. 7.     کتابخانه امیرالدوله با بیش از 110000 نسخه خطی

این آمار توسط علامه امینی که در سفر نامه خود آماری از کتابخانه های هند را مشاهده نموده آورده شده است.

دیگر کتابخانه ها: کتابخانه های گجرات (کتابخانه در گاه عالیه چشتیه) که در این کتابخانه نسخ بسیار ارزنده و نادری در زمینه عرفان اسلامی موجود می‌باشد.

-کتابخانه درگاه حضرت پیر محمد شاه.

-کتابخانه درگاه عالیه مهدویه که در این کتابخانه نسخ بسیار ارزنده در ارتباط آشنایی با جنبش مهدویت در قرن دهم هجری موجود می‌باشد.

 

 

منابع:

  1. 1.     مرکز میکروفیلم نورwww.noormicrofilmindia.com/libfazad
  2. 2.     ویکی پدیا ،دانشنامه آزاد fa.wikipedeia.org/wiki
  3. 3.     www.nationallibrary.gov.in
  4. 4.     En.wikipedia.org/wiki/national_library_of_India
  5. 5.     Dehgahi.blogfa.com
  6. 6.     www.noormicrofilmindia.com/noormicrof.htm
  7. 7.     www.noormicrofilmindia.com/libfpir.htm

. www.noormicrofilmindia.com/libfchishteh.htm