سازمان اسناد و کتاب خانه ملی ایران با توجه به اهداف و اساس نامه تبیین شده در تلاش برای رشد و شکوفائی دانش کتابداری ، خدمات ، آموزش و حفظ آثار ملی و اشاعه فرهنگی اهتمام ویژه ای را در برنامه ریزی های خود قرار داده وضمن ارائه خدمات به پژوهشگران در صددتعامل با کتابخانه های دیگر نیزمی باشد این مقوله ضمن  معرفی کلیاتی از کتابخانه ملی  با توجه به فعالیت های در حال حاضروآشنائی با ساختاروارائه خدمات و اطاع رسانی و معرفی  مخازن ارزشمند به ویژه درحوزه کتابهای خطی را دارد.


مقدمه

کتابخانه های ملی در پیشبرد حرفه کتابداری نقش راهبردی دارند، این کتابخانه ها  به اعتبار جایگاه منحصر به فردشان در هر کشوری،تنها کتابخانه هائی هستند که می توانند وظائف خود را در سطح ملی انجام دهند، این کتاب خانه ها با برنامه ریزی ملی برای خدمات کتابداری و نظارت بر پیشرفت کتابخانه ها ، در برآوردن نیازهای خدماتی و آموزشی نیز جایگاه مهمی دارند. کتابخانه های ملی، غالبا کانون اصلی تامین اطلاعات آماری در زمینه های خدمات،استفاده و مجموعه سازی کتابخانه ها هستند. البته،نظارت بر انتشارات ملی و گردآوری آن را نیز بر عهده دارند.انتشارات کتابشناسی ملی و فعالیتهائی از این دست نیز از فعالیتهای کتابخانه های ملی است(افشار،نوذری،1378،شماره75،ص261)

تاریخچه

در سال 1268 هجری قمری برابر با 1231 شمسی مدرسه دار الفنون به همت میرزا تقی خان امیر کبیر تاسیس شد،مجموعه این کتاب خانه که بعدها به کتابخانه عمومی معارف معروف گردید هسته اولیه کتابخانه ملی ایران را تشکیل داد.اگر قدمت کتابخانه بر مبنای مجموعه آن سنجیده شود عمرکاتبخانه ملی را بیش ازصدوچهل سال دانست، اما اگر نام معیار قرار گیرد باید قدمت آنرا به سال 1316ق/1277ش نسبت داد، زیرا که در این در جوار کتابخانه دار الفنون و در همان ساختمان کتابخانه دیگری به نام کتابخانه ملی بوجود آمد، بعدا در سال 1324ق دو کتابخانه در هم ادغام شدند و با نام کتابخانه عمومی معارف شروع به کار کرد. کتابخانه ملی ایرن رسما در سال 1316ش در ساختمان نسبتا کوچکی که در اصل برای کتابخانه موزه ایران باستان در نظر گرفته شده بود تاسیس شد (اخگر،1374،شماره11،ص104)

اهداف ووظایف کتابخانه ملی ایران

 

اساسنامه در تاریخ 16/8/1369 به تایید شورای نگهبان رسیدوکتابخانه ملی را موسسه ای آموزشی و علمی،تحقیقاتی و خدماتی دانسته که زیر نظر مستقیم ریاست جمهوری انجام وظیفه میکند (اخگر،1374،ص104)

اهداف

گرداوری،حفاظت،سازماندهی، و اشاعه اطلاعات مربوط به آثار مکتوب (چاپی و خطی) و غیر مکتوب در ایران و یا متعلق به ایرانیان خارج از کشور ،پژوهش و برنامه ریزی علمی کتاب داری واطلاع رسانی،و اتخاذ تدابیر لازم در تحقیق و اعتلای فرهنگ ملی(اخگر،1374،ص105)

ارائه خدمات:

1-      امانت: مطابق آئین نامه و استفاده از منابع در محل کتابخانه)

2-      مشاوره و مرجع(برای مراجعان حضوری و غیر حضوری به طریق تلفن،نامه،فاکس) تهیه و تکثیر از طریقزیراکس، میکرو فیلم، و میکرو فیش حتی در نسخه های خطی و روزنامه های قدیمی

3-       اطلاع رسانی از جمله خدمات نرم افزاری،استفاده از کامپیوتر(اخگر،1374،ص105)

 

 

ساختمانهای کتابخانه ملی

شامل دو بخش که ساختمان اسناد ضلع شمالی اتوبان حقانی و کتابخانه ملی در ضلع جنوبی اتوبان(سایت کتاب خانه ملی)

 

فعالیتهای کتابخانه ملی ایران

 

فراهم آوری منابع-پردازش و سازماندهی -اطلاع رسانی -فعالیتهای پزوهشی-راهنمای روزنامه هاو احیاینشریات قدیمی(سایت کتاب خانه ملی)

امکانات رفاهی کتابخانه ملی ایران

چایخانه ، رستوران ، فروش لوازم التحریر ، پست ، پارکینگ، بانک، سرویس رفت و آمد(سایت کتاب خانه ملی)

 

مقررات عمومی کتابخانه ملی ایران

مقررات عمومی کتابخانه ملی در دستورالعمل ها و آئین نامه های داخلی مورد تصویب و تائید قرار گرفته که رعایت تمامی موارد آن الزامی و تخطی از آن موجب پیگرد قانونی قرار خواهد گرفت .(سایت کتاب خانه ملی)

 

منابع غیر کتابی

ااسلایدها،سی دی های صوتی و تصویری ،اعلامیه وپایانامها  پوستر،تقویم،جزوه،صفحه،عکس،کارت پستال، کنتاکت، نوار ریل، میکرو فیش ، میکرو فیلم و نقشه(سایت کتاب خانه ملی)

 

معرفی کتابخانه ها

کتابخانه کودکان-کتابخانه عمومی -کتابخانه نابینایان  (سایت کتابخانه ملی)

 

 

 بخش ایرانشناسی و اسلام شناسی(سایت کتابخانه ملی)

 

تالارها و مخازن

تالار خوارزمی‌ (اسناد و کتابهای‌ خطی‌ و نادر)

 تالار خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ (پیایندها)

 تالار کمال‌ الملک‌ (منابع‌ غیرکتابی‌)

 تالار ابن‌ ندیم‌ (مرجع‌ و کتابشناسی‌)

 تالار رازی‌ و مخزن علوم‌ و فنون

 تالار رودکی (ویژه نابینایان و معلولان)‌

تالار ابن‌ سینا و مخزن علوم‌ انسانی‌

 تالار فارابی و مخزن علوم اجتماعی و هنر

 تالار سهروردی‌ (ایران‌شناسی‌ و اسلام‌شناسی(سایت کتلبخانه ملی)

 

خدمات کتابخانه ملی

خدمات به ناشران-کتابهای خطی و چاپ سنگی -خدمات تلفن همراه-خرید و اهدای اسناد-دفتر یادبود-خدمات حفاظت وننگهداری -خدمات به کتابخانها(سایت کتابخانه ملی)

 

مخزن کتابهای خطی(سایت کتاب خانه ملی)

الف-وظائف

1-شناسائی نسخه های خطی و چاپ سنگی و مرقعات

2-سازماندهی منابع خطی و چاپ سنگی

3-نظارت و هدایت و ارائه خدمات عمومی و فنی

4-حفاظت و نگهداری از منابع

5-اطلاع رسانی

ب- فراهم آوری

رمخزن کتابهای خطی بالغ بر 35000 نسخه می باشد شاکله اولیه از مدرسه دارالفنون بوده و سپس مدرسه معارف ، بعدها کتابهای سلطنتی را اوردند و بعدا کتابها را ارجاع داده ولی بخشی از کتابهای نسخ خطی باقی می ماند ودر سال 1381 کتابهای خطی کتابخانه ملی با کتابهای خطی اسناد ملی  ادغام گردید و در همین زمان کتابهای اهدائی و خرید اری نیز اضافه گردید.اولین کتاب را در معرفی کتاب شناسی نسخ خطی توسط دکتر مهدی بیانی که ریاست کتابخانه ملی را به عهد داشت نوشته شد. و بعد آقای محقق و بعد  از آن محدثارموی در زمینه تصحیح متون و بعد آقای انوار با حضورشان کمک شایانی به شکل گیری کتابهای خطی گردیدند. تا سال 1384 کتابهای خطی با اعتبار این افراد و کتابخانه ملی به 17000 جلد رسید . بعد از این سال با حضور خود(دکتر صادق زاده) تا کنون حدود 20000  جلد کتاب دیگر ضمن خریداری به مجموعه اضافه گردید.(صادق زاده ، 1392 ، کلاس درسی)

ااطلاع رسانی:کتابخانه ملّی علاوه بر خدماتی کـه بـه صورت حضوری به اعضاء و مراجعان (عضویت، تالارهای مطالعه، خدمات مرجع) ارائه می کند، به روش های زیر هم خدمات اطلاع رسانی را عرضه می کند:قوانینی،ص 1)

ارائه اطلاعات به صورت پیوسته: سایت سازمان اسنـاد و کتابخانه ملّی در برگیرنده بانک های اطلاعاتی نظیر: کتابشناسی ملّی، نمایه ملّی و متن کامل مقالات فصلنامه کتاب است.قوانینی،ص 1)

 

ارائه اطلاعات به صورت ناپیوسته: بانک های اطلاعاتی کتابشناسی و نمـایـه ملّـی روی لـوح فشـرده نیز عرضه شده و در اختیار محققان، کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی قرار دارد.قوانینی،ص 1)

 

ارائه اطلاعات به صورت تلفنی: کتابداران مشاور و مرجع کتابخانه آمـاده پاسخگویی بـه سؤالات و نیازهای اطلاعات محققـانی هستند کـه از طریق تلفن سؤالات خود را مطرح می کنند(قوانینی،ص 1)

سازماندهی:

سازماندهی :در فرایند سازماندهی یـا پردازش، هدف نهایی تسهیل دستیابی به اطلاعات و منابع اطلاعاتی با استفاده از روش های استاندارد و رایج در سطح بین المللی می باشد و شامل موارد زیر است:قوانینی،ص 1)

 

 فهرستنویسی پیش از انتشار ( فیپا ): از سال 1377 کلیه ناشران مـوظـف شدند کتاب های خـود را قبـل از چـاپ به کتابخانه ملّی ارسال نمایند تا برای آنها فهرستنویسی پیش از انتشار تهیه گردد. قوانینی،ص 1)

 

 فهرستنویسی پس از انتشار : پس از ایـن کـه کتاب های چاپ داخل کشور، طبق قانون واسپاری، به کتابخانه ملّی تحویل و ثبت شد، وارد فرایند فهرست نویسی شـده، اطلاعات کتاب ها در نرم افزار کتابشناسی ملّی درج و کتاب ها داخل مخازن کتابخانه می شود. قوانینی،ص 1)

 

رده بندی:کتابخانه ملّی بـه منظـور تسهیل کـار فهرستنویسان در کتابخانه های مختلف، از دو نظام رده بندی کتـابخـانـه کنگـره ( L.C.C ) و نظام دهدهی دیویی ( D.D.C ) استفاده کرده و به هر کتاب دو شماره مختلف اختصاص می دهد.قوانینی،ص 1)

نمایه سازی: بـرای مقالات مندرج در روزنامه ها و مجلات از روش نمایه سازی استفاده می شود. بـر ایـن اسـاس، واحـد نمایه سازی بـا بررسی تمـامی نشریات منتشره در داخل کشور، نسبت به نمایه سازی مقالات مندرج در آنها اقدام می کند. این روش منطبق بر نظام اصطلاحنامه ای (Thesarus ) است و به کمک اصـطلاحنـامه فرهنگی فارسی ( اصفا ) صورت می پذیرد(قوانینی،ص 1)

اااهمیت اسناد و آرشیو ملی:

اسناد به عنوان بخشی از یادواره‌های مشترک مردم جهان، نقش مهمی در حفظ هویت دینی،ملی و فرهنگی گذشته، حال و آینده دارند. بنابراین آرشیویستها را می‌توان به معمارانو پل‌سازان تشبیه کرد که گذشته را به آینده پیوند می‌زنند. اسناد، چراغ راهنمایند،برای مسئولان، پژوهشگران و ملتها. اسناد، هویت دینی، ملی و فرهنگی ملتها را پاسداریمی‌کنند و در حقیقت «حافظه ملی» را تشکیل می‌دهند. میراث اسنادی، بخش وسیع وگسترده‌ای از یادواره‌ها را در برمی‌گیرد و در فضای بین‌المللی، نشانگر تنوع ملتها،زبانها و فرهنگها به شمار می‌روند و بطور کلی می توان در سه بخش خلاصه نمود: (قوانینی،ص 1)

ببرگزیده های نسخ خطی

1-      الخلاص 2- ذخیره خوارزمشاهی 3- احیاء علوم الدین 4- مجموعه رسالات فلسفی و عربی

برگزیده های چاپ سنگی

1-      زاد المعاد 2- المعجم فی آثار ملوک العجم 3- خمسه نظامی 4- لیلی و مجنون

برگزیده مرقعات، اسناد خطی و تابلوها

شرایط استفاده از منابع نسخ خطی:

1-      در اختیار گذاشتن لوح فشرده،نسخه چاپی،میکروفیلم یا عکس از تمام یا بخشی از نسخه های خطی منوط به تنظبم فرم تقاضا

2-      اصل نسخه خطی در اختیار محقق قرار نمی گیرد، در صورت موارد خاص که نیاز محقق به رویت بخش هائی از اصل نسخه محرز باشد، پس از تائید و موافقت مدیر بخش منحصرا در سالن مطالعه و با نظارت کارشناس اطلاع رسانی

3-    انتشار، چاپ عکسی و نشر رایانه ای نسخه های خطی و نفیس(کشاورز،1387،ص82تا87)

الف-نسخه های قدیمی از جمله : کتابهای خطی:مخزن کتابهای خطی متشکل از نفیس ترین مجموعه ها می باشد که به چند مورد اشاره می شود:الف -نسخه های نفیس از جمله :مثنوی معنوی بسیار نفیس به خط وصال وبه خط نسخ نوشته شده  که از امتیازات این کتاب میباشد و در نوع خود بی نظیر است و خوشنویسان عرب اذعان می کنند که ایران نیز بهترین نوع اثرخط نسخ را دارا میباشد ، این کتاب ، دارای 6 دفترو اول هر دفتردارایعالیترن تذهیب ، و تذهیب اول هر دفتر با دیگری متفاوت است-رباعیات خیام بسیار  نفسی در قطع بزرگ - شاهنامه فردوسی -   دست نویس علما و دانشمندان - - -دیوان شاه نعمت الهولی(صادق زاده،1392،دانشگاه امام رضا(ع)،کلاس)

دست نوشتها

یکیازنفیستریندستنوشتههامربوطبهآیاتسورهزخرفودیگرسورهمجادلهبدوناعجامواعراب بررویپوستآهوکهدتنوشتهامامرضا(ع)بهسدهدوم-دیوان سنائی – اشجار و اثمار – کتاب الخلاص – موجز القانون-شرح المخلص–(سایت کتابخانه ملی)

ب-نسخ قرانی از جمله: قران به خط زین العابدین  قزوینی در سال 87 خریداری شده که بطور کامل تذهیب می باشد که تذهیب هر جزء با جزء دیگر متفاوت است  - قران طوماری که بسیار ریز نوشته شده 

- قرانهای عمامه ای که بسیار ریز و نفیس است  - قران بخط دختر فتعلیشاه قاجار – نسخ خطی نفیس از نهجالبلاغه – نسخ خطی کمیاب از صحیفه کامهسجادیه – ادعیه و زیارات(موزه کتابخانه)

ج- نسخ به خط خود مولف از جمله:کتاب بخط خود ملا صدرا-شرح اشارات و تنبیهات بخط خود خواجه نصیر - مرقعات بخط درویش عبدالمجید طالقانیدست نوشتهابخط استاد جلال الدینهمائی در خصوص مثنوی معنوی مولوی

منابع و ماخذ:

اخگر،آذر،زمستان 1374،نشریه علوم انسانی،شماره 11،ص104

افشار،ابراهیم،نوذری،سودابه،نشریه اطلاع رسانی و  کتابداری،مطالعات  کتابداری، پائیز 1378،شماره75ص 261

سایت کتابخانه ملی ایران ، رسا

قوانینی، مسعوده السادات،مجموعه مقالات کتاب خانه ملی ایران ص1

کشاورز،میرزا محمدی،فتح الله، نشریه اطلاع رسانی و کتابداری،کتاب ماه کلیات،دی1387،شماره133ص82تا87

صادق زاده ،علی ، 5/2/1392 ،دانشگاه امام رضا(ع) ، کلاس درسی

 عمرانی، سید ابراهیم، 1387، نشریه اطلاع رسانی و کتابداری، کتاب ماه کلیات، شماره 127،ص12

مموزه و نمایشگاه قرانی کتابخانه ملی