این نوشتار با استفاده از کتاب ها و مقالات مختلف و استفاده از منابع اینترنتی به تحریر و نگارش در آمده تا محققان و پژوهشگران نسخ خطی بتوانند با کتابخانه های کشور ایتالیا آشنا شده وبا تعداد و نفیس ترین نسخ موجود در این کشور آشنا بشوند.


ایتالیا کشوری در جنوب اروپا و پایتخت آن شهر رم است. این کشور از شبه‌جزیره ایتالیا و دو جزیره سیسیل و ساردِنی در دریای مدیترانهتشکیل شده‌است. امروزه ایتالیا کشوری توسعه‌یافته است و جزو هشت کشور صنعتی به‌شمار می‌آید.

واحد پول این کشور یورو و زبان رسمی آن ایتالیایی است. جمعیت ایتالیا ۶۰ میلیون و ششصد هزار نفر است و ۹۱.۶ درصد مردم آن مسیحی هستند.

ایتالیا پنجمین کشور پرجمعیت اروپا و ۲۳امین کشور پرجمعیت دنیا است. ایتالیا آب‌وهوای معتدل فصلی دارد و آب‌وهوای مناطق ساحلی آن با شرایط هوایی کوهستان‌های داخلی تفاوت زیادی دارد.

دو کشور مستقل بسیار کوچک به نام‌های واتیکان و سان مارینو در درون خاک ایتالیا قرار دارند و یک تکه از خاک ایتالیا نیز بیرون از خاک اصلی این کشور و در سوئیس قرار دارد که کامپیونه دیتالیا نامیده می‌شود.

رم، پایتخت ایتالیا، به عنوان پایتخت امپراتوری روم و اقامتگاه پاپ، برای سده‌های پیاپی از مراکز سیاسی و مذهبی تمدن غرب بود.

پس از فروپاشی امپراتوری روم، منطقه ایتالیا به مناطق و شهرهای خودگردان بسیاری تقسیم شده‌بود ازجمله جمهوری ونیز و دولت کلیساولی واحدهای مختلف سیاسی در منطقه ایتالیا در سال ۱۸۶۱ متحد شده و کشور کنونی ایتالیا را به‌وجود آوردند.

 

ایتالیا در مرکز دریای مدیترانه واقع شده‌است، دریایی که تولد تمدن‌های بسیاری را بخود دیده‌است. ایتالیا دارای تاریخی غنی از تماس‌ها و تبادلاتی می‌باشد که بر مردم، اقتصاد و فرهنگش تأثیر گذاشته‌است.

فنیقیها، یونانیها، کارتاژها، اعراب و نورمنها از جمله مللی می‌باشند که در طول سده‌ها با تأثیر گذاشتن بر فرهنگ محلی ایتالیا، باعث گردیده‌اند تا ایتالیا بطور فوق العاده‌ای غنی از آثار معماری و هنری می‌باشد.

بر اساس محاسبه‌ای که یونسکو انجام داده، بیش از نیمی از میراث فرهنگی جهان در کشور ایتالیا واقع شده‌است، کشوری کوچک که مساحتش فقط ۰/۲۵٪ از کل خشکی‌های جهان است.

نشانه‌های باقی‌مانده از گذشته، آثار هنری و تنوع فوق العاده طبیعت در شبه جزیره ایتالیا از جمله عوامل جذب توریست به این کشور می‌باشد که امروزه یکی از توریستی‌ترین کشورهای جهان بشمار می‌آید.

از شبه جزیره ایتالیا را تشکیل می‌دهند. در کنار این شهرهای بزرگ و معروف، میراثهای فرهنگی پنهانی هم در شهرهایی با تاریخ هزار ساله وجود دارند که البته در مسیر اصلی بازدیدها قرار ندارند و علی‌رغم اینکه کمتر شناخته شده‌اند، اما به همان اندازه شهرهای هنری ایتالیا دارای جذابیت می‌باشند.(دانشنامه وپکی پدیا، تاریخ دسترس 1/2/1392)

روابط ایتالیا با جهان اسلام از اوایل تاریخ اسلام آغاز شد. ارتباط بین تبلیغ مذهب کاتولیک و تغیر دین مسلمانان برترین ویژگی روابط ایتالیا با جهان اسلام بود ونقشی مستقیم در ایجاد چندین مجموعه شرق شناسی در ایتالیا شد. مجموعه های نسخ خطی درایتالیا در بسیاری از شهرهای کوچک و بزرگ این کشور قرار گرفته اند. با توجه به نو بودن پایتخت ایتالیا(1870) کتابخانه اصلی که کانون ملی مطالعه و جمع آوری نسخ خطی اسلامی بوده باشد، وجود ندارد.مجموعه های نسخ خطی اسلامی در رم، ناپل، فلورانس، بولونیا ، میلان، ونیز ومجموعه های کم اهمیت تری در تورین ، جنوا و پالرمو وجود دارد.(استفان رومن ،1382، تکوین مجموعه های اسلامی کتابخانه های اروپای غربی و امریکای شمالی)

کتایخانه های  ایتالیا

کتابخانه های معروف ایتالیا عبارتند از : کتابخانه « آمبروز یانو» در میلان ( تاسیس 1906 ) که از نظر قدمت دومین کتابخانه عمومی در دنیا است . این کتابخانه دارای 24 سالن ، 1200 تابلوی نقاشی با ارزش قدیمی ، 400000 جلد کتاب ، 1000 سند قدیمی ، 2100 جلد کتاب از اولین کتابهای چاپی قرن 14 ، 10000 جلد کتاب متعلق به قرن 15 و 15000 جلد کتاب خطی ، 6000 فقره نامه و مدرک قدیمی.

کتابخانه ملی « مارچانا » در ونیز ، تاسیس سال 1468 میلادی که از لحاظ قدمت ، وسعت وتعداد کتاب ، دارابودن نسخ خطی وبنای کتابخانه از مهمترین ومعتبرترین کتابخانه ای ایتالیا است . بالغ بر 750 هزار جلد کتاب ، بیش از ده ها هزار جلد نسخه خطی اکثراً به زبانهای لاتین ، یونانی و ونیزی قدیمی ، تعداد زیادی کتاب خطی به زبانهای عربی ، ترکی و حدود 50 کتاب خطی به زبان فارسی .

کتابخانه ملی مرکزی رم که در سال 1876 تاسیس گردید که پس از طی مراحلی در سال 2001 ، پروژه عظیم بازسازی معماری ارزشمند آن شروع شد . این کتابخانه از لحاظ منابع ، بسیار وسیع وغنی و دارای قابلیت بالایی از لحاظ ابزار کاتالوگی و طراحی است . براساس قانون مطبوعات ، تمامی آثار منتشر شده در ایتالیا باید توسط این کتابخانه جمع آوری و نگهداری شود. این کتابخانه دارای اسناد فراوانی در باره فرهنگ های خارجی است و توجه ویژه ای به گسترش فرهنگ ایتالیا درخارج از این کشور دارد. این کتابخانه در حال حاضر دارای شش میلیون جلد کتاب و بیش از 20000 اطلس جغرافیایی و 10000 دوره مطبوعات و افزون بر 44000 عنوان مجله و روزنامه های دوره ای و بیش از 84000 نسخه خطی و حدود 2000 جلد کتاب قدیمی و ارزشمند 26000 عنوان انتشارات مربوط به قرن شانزدهم ، 28000 پایان نامه دکترا ، 177000 میکرونیم و بیش از 7500 سند و مدرک تصویری است . دیگر کتابخانه هایمعروف و مهم ایتالیا شامل کتابخانه سلطنتی تورینو ، کتابخانه واتیکان ، کتابخانه جنوا هستند.(وبلاگ کتابداران موفق، تاریخ  دسترس 5/2/1392)

کتابخانه های ایتالیا و تعداد نسخ خطی

کتابخانه واتیکان: تعداد 2000نسخه خطی عربی ، 1222 نسخه به خط فارسی و 496 نسخه به خط ترکی وجود دارد.

کتابخانه ملی رم(کتابخانه ملی مرکزی ویتوریو امانوئله دوم): 37 نسخه بخط عربی و4 نسخه به خط فارسی.

کتابخانه کازاناتنسه: 61 نسخه به خط عربی و 13 نسخه به خط فارسی.

کتابخانه آنجلیکا: 16 نسخه عربی

کتابخانه مدیچیا- لورنتسیانا در فلورانس: 500 نسخه اسلامی در زمینه شعر،تاریخ، دستور زبان، فلسفه ، هیات، پزشکی و علوم غریبه که حدود 54 متن از  آنها به خط فارسی می باشد.

کتابخانه مالیا بکیانا: 130 متن اسلامی.

ریکاردیانا:  42 نسخه اسلامی ، 4 نسخه فارسی.

بولونیا: 600 نسخه اسلامی که 459 نسخه از بخط عربی و بقیه ترکی و فارسی می باشند.

آمبروزیانا در میلان: 2190 نسخه اسلامی که حدود 30 نسخه به فارسی هست. از نفایس این کتابخانه میتوان به نسخه ای از تنها نسخه نقشه کشتی رانی عربی متعلق به قرن 14 و همچنین نسخه ای قدیمی از کتابی از سیبویه.

مارچانا در ونیز: 100 نسخه عربی ، 33 نسخه به خط فارسی.

کتابخانه ملی دانشگاهی در شهر تورین: 36 نسخه اسلامی که 31 نسخه به خط فارسی مس باشد.

کتابخانه سلطنتی در تورین :41 نسخه به خط عربی و 13 نسخه فارسی.

کتابخانه ملی ناپل: 101 نسخه عربی ، 17 نسخه فارسی ، 14 ترکی ویک نسخه به خط هندی.

کتابخانه ملی پالرمو: 29 نسخه به خط عربی.(استفان رومن ،1382، تکوین مجموعه های اسلامی کتابخانه های اروپای غربی و امریکای شمالی)

فراهم آوری نسخ خطی اسلامی در ایتالیا

با توجه به روابط ایتالیا با جهان اسلام و علاقه ایتالیای های کاتولیک به تغیر دین مسلمانان باعث فراهم آوری نسخ خطی از طریق سفرهای تجاری و خرید و اهدا به کتابخانه های مختلف تهیه شدند با این حال بعضی کتابخانه های ایتالیا در زمان حال هم بازار نسخ خطی را بصورت جدی دنبال می کنند.(استفان رومن ،1382، تکوین مجموعه های اسلامی کتابخانه های اروپای غربی و امریکای شمالی)

سازماندهی نسخ خطی در ایتالیا

فهرست نسخ خطی شرقی بصورت یکجا تا به حال در کتابخانه های مختلف ایتالیا صورت نگرفته است با این حال هریک از کتابخانه ها بصورت جداگانه یا مشترک فهارسی ارایه داده اند. از جمله :فهرست نسخ خطی شرقی شامل 430 نسخه خطی در کتابخانه واتیکان توسط آبراموا اکلسنه و ماتئو نائیرونی ، فهرست نسخ خطی عربی اسلامی در سال 1935 ، جلد دوم آن در سال 1965 شامل 276 نسخه عربی ، فهرست نسخه های خطی فارسی توسط اتوره روسی در سال 1948 ،فهرست نسخه های خطی عربی در کتابخانه ملی فلورانس توسط لوپو بوئوناتسیا ، فهرست نسخ خطی در کتابخانه ریکاریانا توسط مارسیلینی و بعدها یوسف سمعانی و همچنین ویکتور روزن در سالهای 1883و1885، فهرست نسخ خطی عربی کتابخانه آمبروزیانا در دو جلد در سالهای 1975 و 1981 ،فهرست نسخ خطی عربی کتابخانه ملی ناپل توسط لوپوبوئوناتسیا در سال 1898، فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی پالرمو توسط بارتومئولاگومینا در سال 1898.(استفان رومن ،1382، تکوین مجموعه های اسلامی کتابخانه های اروپای غربی و امریکای شمالی)

نتیجه گیری و نفایس

-        نسخه نفیسی از شاهنامه فردوسی به تارخ 614ه (1217 میلادی) که به زبان عربی می باشد که در کتابخانه مالیا بکیانا وجود دارد.

-        نسخه ای از تذکره ابی بزرگ تالیف ابن ابی الرجال ، التذکره فی احکام الجواهر والارض از این مقوله از ابن ظفر

-        اولین نسخه فارسی توسط نسطوری مالابار ، مار یوسف در کتابخانه واتیکان

-        تحفه الخائص فی علم الفرائض اثر وسعنی

 

 

منابع

 

  1. استفان رومن ،1382، تکوین مجموعه های اسلامی کتابخانه های اروپای غربی و امریکای شمالی ترجمه زهرا اباذاری ، انتشار سمت
  2. دانشنامه وپکی پدیا، تاریخ دسترس 1/2/1392
  3. وبلاگ کتابداران موفق، تاریخ  دسترس 5/2/1392