مشهد کلان‌شهری در شمال شرقی ایران و مرکز استان خراسان رضوی است.این شهر به واسطه وجود حرم علی بن موسی‌الرضا، هشتمین اماممذهب شیعه، سالانه پذیرای بیش از ۳۲ میلیون زائراز داخل و بیش از یک میلیون زائر از خارج از کشور است. مشهد دارای کتابخانه‌های زیادی است که یکی از مهمترین این کتابخانه ها کتابخانه آستان قدس رضوی می باشد(بانک اطلاعات شهروند-کتابخانه ها»برگرفته از سایت ویکی پدیا )کتابخانه استان قدس یکی از مهمترین گنجینه های مکتوب در ایران و جهان با آثار خطی و موزه ای و کثرت نفایس و قرآن های خطی و امکانات نوین بهره وری از جایگاه خاصی رد کشور برخوردار است.(امیری،1380، معرفی کتابخانه مرکزی و اسناد و موزه های آستان قدس)


تاریخچه

 

تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی به  تاریخ وقف قدیمی ترین قرآن ها توسط حکمران اصفهان کشواد بن املاس در سال 327 ق یعنی 1107 سال پیش و همچنین جزوات قرآنی وقف ابوالقاسم سیمجور در سال 383ق و نیز قرآن های وقفی محمدبن کثیر برمیگردد.(فاضل هاشمی ،1391،پژوهشنامه کتابخانه و کتابداری)

از حدود سال 1150 هجری قمری،‌ مکان ویژه ای برای کتابخانه در نظر گرفته شد،‌اما توجه جدی به جایگاه کتابخانه به اوایل قرن 14 شمسی برمی گردد. همین امر مهمترین سبب شتاب در روند توسعه کتابخانه و اقبال روزافزون محققان و کتاب خوانان به این مکان به شمار می رود. گرچه در طول سالیان بارها محل کتابخانه تغییر یافته اما همواره در جوار مرقد مطهر و داخل حوزه اماکن متبرکه قرار داشته است. نخستین بنای جامع و مستقل کتابخانه در سال 1330 ش. در ضلع شمال غربی رواق امام خمینی (ره) کنونی (صحن امام خمینی سابق) ساخته شد. سپس در سال 1356 ش. به ساختمان جدید و وسیعی واقع در طبقه فوقانی موزه آستان قدس رضوی واقع در ضلع شرقی همان رواق انتقال یافت. ساخت بنای با شکوه ساختمان کنونی نیز که از سال 1360 ش. آغاز شده بود در سال 1372 ش. با مساحت 800/28 متر مربع زیربنا به پایان رسید و از نیمه دوم سال 1373 ش. مورد بهره برداری قرار گرفت. (سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

 

این ساختمان عظیم در سالروز میلاد فرخنده حضرت ثامن الجج (ع) مطابق با 22 فروردین سال 1374 شمسی طی مراسم با شکوهی با حضور رئیس جمهور وقت، حضرت آیت ال... هاشمی رفسنجانی ، مقام منیع تولیت عظمای آستان قدس رضوی، جمع کثیری از شخصیتهای فرهنگی، پژوهشگران و شماری از کتابداران به طور رسمی گشایش یافت( سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

ورودی کتابخانه

از بست شیخ طـوسـی که وارد کتابخانه می‌شوی در دیـواره‌های شمالی ایوان ورودی، دو کتیبه سنگی، حجاری و مطلا شده که مبین سابقه تاریخی کتابخانه مرکزی آستان قدس، مناسبت ساختمان جدید، و تاریخ افتتاح و بهره‌برداری است(سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

تالار قدس 

 

تالار قدس یکی از شاهکارهای هنر اصیل اسلامی به شمار می‌رود. هدف از ساختن این تالار، ایجاد فضایی برای برگزاری کنگره‌ها، سمینارها و گردهمایی‌های داخلی و خارجی می باشد
این تالار با ابعاد 40 در 25 متر، دارای 761 صندلی مجهز به سامانه‌های صوتی و تصویری و ترجمه همزمان است.(سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

ازجمله دیگر تالارهای این این کتابخانه:تالار قفسه باز بانوان،تالار جوانان دختر، تالار محققان ، تالار جوانان و نوجوانان، تالار کتابهای خارجی ،موزه ها و اسناد. ( سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

ساختار اداری

در رأس سازمان، هیئت مدیره و رئیس سازمان قرار دارند

سازمان از سه معاونت، یک مدیریت، ادارة امور عمومی، اداره روابط عمومی و امور بین‌الملل، اداره فناوری اطلاعات و چند واحد کارشناسی تشکیل شده است

ـ معاونت هماهنگی شامل سه اداره: الف- اداره مخطوطات، ب- اداره کتابخانه عمومی، ج- اداره خدمات کتابداری

ـ معاونت امور کتابخانه‌های وابسته شامل دو گروه: الف- امور کتابخانه‌های شهر مشهد، ب- امور کتابخانه‌های شهرستانها

ـ معاونت امور موزه‌ها شامل سه اداره: الف- اداره گنجینه‌ها، ب- اداره حفاظت و مرمت آثار

فرهنگی، ج- اداره پژوهش و معرفی آثار

ـ مدیریت امور اسناد و مطبوعات شامل دو گروه: الف- اسناد، ب- مطبوعات
ـ اداره  امورعمومی،ادارهروابطعمومیواموربین‌الملل،ادارةفناوریاطلاعات؛وکارشناسانآموزش،انتشارات،پژوهش،نظارتوبهره‌وری،ومدیراجراییفصلنامهونشریه الکترونیکی شمسه، مستقیم زیر نظر رئیس سازمان انجام وظیفه می‌نمایند.( سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

منابع کتابخانه

 

کتب لاتین با موضوع امام رضا، فهارس کتب خطی، نفایس و نوادر، کتب خطی، جزوات و قران های خطی، دست نوشته ها، کتب چاپ سنگی و سربی، اسناد دیداری و شنیداری، مرقعات، اسناد مکتوب، تاریخ شفاهی، کتابهای چاپی، نفایس مطبوعاتی، پایان نامه ها، منابع جغرافیایی، منایع دیداری و شنیداری، منابع الکترونیکی، کتابهای نفیس لاتین(سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

اداره مخطوطات 

این اداره دربرگیرنده نسخه های  خطی، قرآنهایخطی،جزوه هایقرآنی،نسخههای چاپسنگی،حلقههایمیکروفیلم،سیدیوکتابهایعکسی،تابلووآثارهنریاست.اداره مخطوطات با دارا بودن منابع اطلاعاتی چون کتابها ومصاحف خطی ، چاپ سنگی، کتب عکسی، دستنویسها، میکروفیلم، CDواینترنت، خدمات خود را به فهرستنگاران کتابشناسان، استادان،دانش پ‍ژوهان و نویسندگان عرضه می نماید.اداره مخطوطات با دارا بودن مصاحف شریفه متعلق به قرنهای اولیه و منسوب به ائمه اطهار علیهم السلام و قرآنهای وقفی کشواد بن املاس در سال 327ق. وابوالقاسم علی بن سیمجور در سال 383 ق. و... از اهمیت وی‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍ژه ای برخوردار است بیش از 1500 نسخه کتاب خطی و چاپ سنگی مرتبط با تفاسیر شیعه در گنجینه مخطوطات کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی نگهداری می شود.
تهیه، نگه‌داری، فهرست‌نگاری و ثبت در رایانه، عکس‌برداری و تهیة میکروفیلم و لوح فشرده از کتابهای خطی و چاپ سنگی، جزوات، اسناد و دست‌نوشته‌های خطی و ارائة خدمات به محققان و مؤسسات فرهنگی داخل و خارج از کشور از اهم وظایف این قسمت است.(امیری،1380، معرفی کتابخانه مرکزی و اسناد و موزه های آستان قدس)

آمار موجودی‌ ادارة مخطوطات عبارت است از: نسخ خطی بیش از 71431 نسخه (کتاب 49094، قرآن 4492، جزوة قرآنی 12511 و دست‌نویس 1216 نسخه)؛ کتب ‌چاپ‌ سنگی حدود 39427 نسخه؛ میکروفیلم 46798 حلقه؛ منابع دیجیتال شدة خطی 47127 نسخه و سایر مکتوبات‌ خطی نزدیک به 9000 نسخه؛ جمع کل موجودی: بیش از 200000 نسخه.(فاضل هاشمی،1391،پژوهشنامه کتابخانه و کتابداری)

بخشهای مخطوطات 

مخزن کتب و مصاحف خطی 

 مخزن کتب خطی دربرگیرندهبیشازپنجاههزارنسخهکتبخطیمیباشد.(سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)


مخزن کتب چاپ سنگی

 مخزن کتب چاپ سنگی با مجموعه ای عظیماز کتابومنابعچاپسنگیهموارهمورداستفادهعلاقهمندان،دانشپژوهانواهتماممسئولینفرهنگیاینمجموعهبزرگبودهاست . (سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

فراهم آوری

فراهم آوری نسخ خطی از راههای زیر انجام میشود:

وقف و اهدا، خریداری از افرادی که مراجعه میکنند برای فروش نسخ خطی خود ، گروههای سیارازطرف آن اداره  برای رفتن به نقاط مختلف کشور و گاه جهان برای جمع آوری نسخ خطی تشکیل شده است.(فاضل هاشمی،22/1/1392، دفتر مدیر مخطوطات استان قدس)

وقف و اهدا

قدیمی ترین نسخه خطی وقفی این کتابخانه، جزوه قرآنی "کشواد بن املاس" است که در سال 327 ه.ق روضه منوره رضوی شده است. همچنین از نفایس گران بهای خطی این کتابخانه، مصاحف شریفه اهل بیت(ع) است که در سال 1008 ه.ق با یادداشت وقف به خط شیخ بهایی به بارگاه :ملائک پاسبان" رضوی تقدیم شده است.

از واقفان عمده کتابهای خطی می توان از واقفان و اهداکنندگانی مانند امیر جبرئیل، ابن خاتون، نادر شاه افشار و شیخ بهایی نام برد. اما بزرگ ترین واقف کتابهای خطی در طول تاریخ هزار ساله کتابخانه آستان قدس رضوی، مقام معظم رهبری با اهدای بیش از 10 هزار نسخه ی خطی هستند. کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی در راستای صیانت از آثار اهدایی معظم له، علاوه بر ایجاد پایگاه آسیب شناسی و اطلاعات شناختی مرمتی و حفاظت و نگه داری دقیق علمی، برخی از این آثار را به وسیله مرمت کاران کتابهای خطی، مرمت کرده و در راستای بهینه سازی و دسترسی کاربردی و آسان نسخه شناسان و پژوهش گران از تمامی آثار اهدایی رهبر فرزانه انقلاب، میکروفیلم تهیه کرده و به صورت لوح فشرده در اختیارعلاقه مندان قرار داده است.سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

 - آماده سازی کتابهای خطی

کتب خطی پس از خرید یا وقف به قسمت آماده سازی اداره مخطوطات منتقل یافته و در این واحد ابتدا شناسنامه برای کتب خطی نوشته و شناسنامه تهیه شده به ظهر جلد نسخه الصاق میگرددمشخصات شناسنامه کتب خطی شامل 17 مورد می باشد که عبارتند از : عنوان، محشی، شارح، مترجم، تاریخ تحریر، نوع خط، تعدادسطر، نام کاتب، موضوع، زبان، عدد اوراق، طول وعرض، شماره عمومی، وقفی یا خریداری، تاریخ وقف. (سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

فهرستنگاری 


در این بخش گروهی از کتابشناسان و نسخه شناسان نسخه های خطی،به بررسی و تنظیم و نگارش فهرست نسخه های خطی موجود در گنجینه کتابخانه اشتغال دارند.فهرست نگار ابتدا کتابها را به ترتیب الفبایی تنظیم و هر یک را در دو بخش کتابشناسی و نسخه شناسی معرفی می نمایدفهارس کتب خطی این استان در 27 جلد و13 جلد فهرست نسخ خطی اهدائی مقام معظم رهبری،یک فهرست جلد الفبایی ، یک جلد نسخ خطی کرمانشاه و فهرست نسخ خطی کتابخانه گوهر شاد جمعاً حدود 44 جلد فهرست وجود دارد.(فاضل هاشمی،1391،پژوهشنامه کتابخانه و کتابداری)

-اطلاع رسانی

از طریق جراید و سایت های مختلف با کتابچه های که توسط خود آستان قدس جمع آوری و نشر میشوند و همچنین خبرگزاری قرآنی ایکنا که قرآنهای خطی را معرفی می کند. (فاضل هاشمی،22/1/1392، دفتر مدیر مخطوطات استان قدس)

تالار محققان 

تالار محققان اداره مخطوطات جهت استفاده فهرستنگاران، کتابشناسان، استادان، دانش پژوهان، نویسندگان و دانشجویان در نظر گرفته شده است.(سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

 

- کتابخانه تخصصی مخطوطات 

کتابخانه تخصصی اداره مخطوطات جهت استفاده کتابداران، فهرستنگاران، کتابشناسان، استادان، دانش پژوهان و نویسندگان در محل تالار محققان قرار دارد. ‌ مراجعین محترم می توانند با ارائه معرفی نامه و کارت شناسایی معتبر با تایید مسوولان اداره از خدمات کتابخانه تخصصی مخطوطات استفاده نمایند


بخش فیلمتک و خدمات عکس و میکروفیلم 

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی به لحاظ وجود نسخه های خطی نفیس وارزشمند از سال 1351 شمسی اقدام به تأسیس تهیه میکروفیلم به عنوان (بخش فیلم تک) نموده است. شایان ذکر است: که میکروفیلمهای غیر کتابخانه ای که از دیگر کشورهای تهیه و بدست آمده است عبارت است: جمعه الماجد دبی- هندوستان- یمن- اسپانیا- باکو- فرانسه- پاکستان- اسکوریال مادرید- ظاهریه دمشق و دیگر کشورهای آسیای میانهسازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

دیجیتال سازی کتاب‎های خطی و اسناد قدیمی

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، با تجهیزات پیشرفته و کادری مجرب، آمادگی دارد منابع سازمانها، کتابخانههای خصوصی و عمومی و منابع شخصی، اعم از کتاب و سند را به صورت فایل دیجیتال درآورد. همچنین این مرکز در صورت درخواست متقاضیان میتواند از فایلهای مورد نظر میکروفیلم تهیه نموده و پس از ظهور آنها با بهترین کیفیت در اختیار آنان قرار دهد.سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

نتیجه گیری

ازجمله نفیس ترین نسخ خطی موجود در این آستان:

- قدیمی ترین کتاب این مجموعه، تفسیر قوارع القرآن است که در سال 429 هجری قمری کتابت شده است.

- قرآن شماره 6 به خط کوفی، از ابتدای سوره هود تا پایان سوره کهف که بر روی پوست آهو نوشته شده و در صفحه آخر آن رقم گردیده است(کتبه علی بن ابی طالب). وقفنامه به خط شیخ نهایی می باشد.

- قرآن شماره 13 به خط کوفی 7سطری، از ابتدای آیه 29 سوره نساء، آیه 146 سوره نساء بر روی پوست آهو نوشته شده است و به نقل از شیخ بهایی منسوب به امام حسن مجتبی (ع)

- جزوه 3015 به خط کوفی، واقف: کشوادبن املاس، تاریخ کتابت: 327ق.

- قرآن شماره 3004 به خط کوفی برروی پوست آهو، واقف: ابوالقاسم علی بن سیمجور در سال 383ق

- قرآن شماره 100، قرآن مترجم کامل و منحصر به فرد از نظر تذهیب، محشی به تفسیر خلاصه المنهج ملافتح الله کاشانی، نسخه از نظر هنر تذهیب و دقت و ظرافت و پر کاری یکی از نفیس ترین و بهترین نسخ قرآنهای مترجم است، خط متن نسخ خوش به کتابت ملاّ علی بروجردی و کاتبِ تفسیر: حسن بن یعقوب کشمیری، تاریخ کتابت تفسیر: 1245 هجری قمری.(سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدسرضوی، 2/2/1392، آنلاین)

 

 

منابع

  1. 1.      آل رضا امیری،کاظم،1380،معرفیکتابخانه مرکزی و اسناد و موزه های آستان قدس،پیام بهارستان،شماره 6.
  2. 2.      دانشنامه آزاد ویکی پدیا،1392،تاریخچه کتابخانه، قابل دسترس در تاریخ 5/2/1392.
  3. 3.      سایت رسمی سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسنادآستان قدس رضوی،1392، قابل دسترس در تاریخ 2/2/1392.http://www.aqlibrary.org/index.php?module=pagesetter&func=viewpub&tid=21&pid=122
  4. 4.      فاضل هاشمی،22/1/1392،مدیر بخش مخطوطات آستان قدس، در رابطه با معرفی بخش مخطوطات کتابخانه مرکزی آستان قدس.
  5. 5.      فاضل هاشمی،سید محمد رضا،1391،گذری تاریخی برسیر فهرست نویسی و کاربرگ نویسی کتب خطی در کتابخانه آستان قدس رضوی، پژوهشنامه کتابخانه و کتابداری، سال اول ، شماره اول