نسخه های خطی، سرمایه و پشتوانه فرهنگی هر ملت است که نمایانگر تاریخ علم و ارزش های هنری در قرون مختلف است و نیز نسخه هایی هستند که خط خوشی دارند، به ویژه اگر خطاطان بزرگی مانند میرداماد و میرعلی هروی آن ها را نسخه برداری کرده باشند، اهمیت این آثار چندین برابر می شود همچنین وجود مینیاتور یا تصاویر زیبا در بعضی نسخ، آن ها را ممتاز کرده است.

 فهرست نگاری کتب خطی شامل دو اصل اساسی کتابشناسی می شود که مشتمل بر قسمت های معنوی کتاب(عنوان، زبان، موضوع، مؤلف و...) بوده و جنبه علمی دارد و نسخه شناسی مشتمل بر قسمت های ظاهری کتاب(کاغذ، نوع خط، کاتب، تاریخ، محل تحریر و ...) است که جنبه تجربی و عملی دارد. نسخ خطی ارزش های فراوان تاریخی، علمی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و دینی داشته و تحقیق و بررسی بر روی این آثار ما را به دنیای گذشته وارد می کند ولی متأسفانه تاکنون دراین باره به طور جدی قدمی برداشته نشده است.

بخش فهرست نگاری کتب و قرآن های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی از سال ۱۳۰۵ شمسی شروع به فعالیت کرده است که در واقع قدیمی ترین بخش فهرست نویسی کتب و قرآن های خطی کشور به شمار می رود.


از دوره صفویه و افشاریه این منابع خطی در کتابخانه آستان قدس موجود بوده و کتابدارها به صورت مختصری صورت برداری می کردند که نشان دهنده کنترل اموالی نسخ و یادداشت عرض دید کتاب هاست.

 نخستین فهرست چاپی در ایران

در دوره قاجاریه فهرست نسخه های خطی و چاپ سنگی آستان قدس رضوی در سه جلد رحلی سلطانی به وسیله فهرست نگاران و علمای برجسته کتابخانه معرفی شدند.

 در سال 1325 شمسی کتب فهرستی به چاپ رسیدند و در حال حاضر هم 42 جلد فهرست نسخ خطی منتشر شده است.

 وقف، اهدا و خرید؛ شیوه های جذب قرآن و نسخ خطی به کتابخانه آستان قدس

  وقف و اهدا، نخستین و کهن ترین روش های جذب قرآن ها و کتب خطی به کتابخانه آستان قدس رضوی است.

با شناسایی مجموعه داران کتب و قرآن های خطی و اعزام کارشناسان و متخصصان نسخ خطی کتابخانه آستان قدس به شهرها و بلاد مختلف، مجموعه های مورد نظر قیمت گذاری، ارزیابی و خریداری شده و به مجموعه کتب و موزه آستان قدس رضوی افزوده می شوند.

 کتب و مصاحف شریف ورودی به کتابخانه در این بخش ابتدا کتاب شناسی و نسخه شناسی شده و سپس شناسنامه مختصری برای آن ها تهیه می شود.

در مرحله بعد از ثبت نسخه و اختصاص شماره اموالی آستان قدس رضوی، فهرست نگاری مفصل نسخه خطی انجام می شود و محصول این نوشته ها به کتاب هایی تبدیل می شود که بعد از چاپ در اختیار محققان و شیفتگان قرآن ها و نسخ خطی قرار می گیرد.

 فهرست نگاری کتابخانه آستان قدس؛ پیشرو در فهرست نویسی مصاحف شریفه

بخش فهرست نگاری کتب و قرآن های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی از سال 1305 شمسی شروع به فعالیت کرده است که در واقع قدیمی ترین بخش فهرست نویسی کتب و قرآن های خطی کشور به شمار می رود.

 سفر منابع خطی کتابخانه؛ از آزمایشگاه تا تالار محققان

قرآن ها و نسخ خطی قبل از ورود به مخزن به وسیله اداره حفاظت و مرمت مورد بررسی قرار گرفته و اگر مشکوک به وجود آفت و قارچ باشند، به آزمایشگاه بیمارستان نسخ خطی ارسال شده و ضد عفونی می شوند.

 در مرحله بعد فهرست نگاران، شناسنامه علمی برای منابع خطی صادر کرده و ثبت دفتر اموالی می شوند، سپس وارد مخزن شده و نهایتاً به ترتیب اولویت بندی تصویربرداری می شوند و در صورت نیاز تصاویر، نسخ و قرآن های خطی به تالار محققان واگذار می شود.

 بالغ بر چهار هزار قرآن و 13 هزار جزوه قرآنی در کتابخانه آستان قدس

این کتابخانه با ارائه کتب عکسی، دست نوشته ها، منابع میکروفیلم و دیجیتال، لوح فشرده و اینترنت به دانش پژوهان، استادان و خط شناسان خدمات رسانی می کند.

 منابع و مصاحف شریفه موجود در بخش مخطوطات کتابخانه ،بالغ بر چهار هزار و 700 قرآن، 13 هزار جزوه قرآنی، دو هزار و 800 دست نوشته و دو هزار و 900 قرآن عکسی می باشد.