محمد مریدی1                       


 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 





 

           moridi1979@yahoo.com

چکیده

عراق به دلیل ویژگی های متعدد
چون سطح دانش افزون تر نسبت به برخی از سرزمین های مشابه عربی، تنوع فراوان قومی و
مذهبی، نیز اختلافات تاریخی میان مناطق و عشائر مختلف از آمادگی افزون تری برای اهمیت
به کتاب و نسخ خطی دارا می باشد. به نظر می رسد در این سال ها سیاست مراجع بزرگ شیعی
درعراق جهت تلاش برای فراگیر نمودن امکانات دسترسی طبقات مختلف اجتماع به منابع مورد
نیاز و در عین حال عاری از تبلیغات مسموم و ایدئولوژی های غیرسازنده بوده است.

در میان این مراجع شاید مهمترین
اقدام از سوی آیت الله العظمی سید محسن حکیم(ره) شکل گرفت. امام حکیم بر آن شد با حمایت
از تأسیس کتابخانه های متعدد در گستره جغرافیای عراق کنونی علیرغم فقدان ابزارهای رسانه
ای زمینه آشنائی بیشتر جامعه عراق را با علوم و دانش های سازنده، نیز میراث بازمانده
اهل بیت (ع) فراهم آورد. شمار شعبه های کتابخانه های مجموعه امام حکیم که در استان
های مختلف عراق تشکیل شد امروز به بیش از یکصد کتابخانه رسیده است. مراکزی برای جلب
طبقه جوان تحصیلکرده، که بنیان نهاده شده بود تا فرهنگ اسلامی را تقویت و تعمیق بخشد.

کلید واژه:عراق،کتابخانه ها،فرهنگ اسلامی ،نسخ خطی


بسم الله
الرحمن الرحیم

آشنایی با نسخ خطی کشور عراق

محمد مریدی1                       


 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 





 

           moridi1979@yahoo.com

چکیده

عراق به دلیل ویژگی های متعدد
چون سطح دانش افزون تر نسبت به برخی از سرزمین های مشابه عربی، تنوع فراوان قومی و
مذهبی، نیز اختلافات تاریخی میان مناطق و عشائر مختلف از آمادگی افزون تری برای اهمیت
به کتاب و نسخ خطی دارا می باشد. به نظر می رسد در این سال ها سیاست مراجع بزرگ شیعی
درعراق جهت تلاش برای فراگیر نمودن امکانات دسترسی طبقات مختلف اجتماع به منابع مورد
نیاز و در عین حال عاری از تبلیغات مسموم و ایدئولوژی های غیرسازنده بوده است.

در میان این مراجع شاید مهمترین
اقدام از سوی آیت الله العظمی سید محسن حکیم(ره) شکل گرفت. امام حکیم بر آن شد با حمایت
از تأسیس کتابخانه های متعدد در گستره جغرافیای عراق کنونی علیرغم فقدان ابزارهای رسانه
ای زمینه آشنائی بیشتر جامعه عراق را با علوم و دانش های سازنده، نیز میراث بازمانده
اهل بیت (ع) فراهم آورد. شمار شعبه های کتابخانه های مجموعه امام حکیم که در استان
های مختلف عراق تشکیل شد امروز به بیش از یکصد کتابخانه رسیده است. مراکزی برای جلب
طبقه جوان تحصیلکرده، که بنیان نهاده شده بود تا فرهنگ اسلامی را تقویت و تعمیق بخشد.

کلید واژه:عراق،کتابخانه
ها،فرهنگ اسلامی ،نسخ خطی

مقدمه

در مطالعه تاریخ و تمدن اسلامی
این نکته روشن است که عراق به دلیل حاکمیت دیرپای خلافت عباسی در قرون نخستین اسلامی
مرکز شکوفائی تمدن و فرهنگی بود که با دعوت اسلام از شبه جزیره آغاز گردیده بود.

در تاریخ قبل از اسلام نیز
عراق به دلیل تمدن های کهن و مجموعه الواحی که در کاوش های باستان شناسی به دست آمده،
ظاهراً از بایگانی ها یا کتابخانه هایی برخوردار بوده که قدمت برخی از آنها به هزاره
سوم قبل از میلاد باز می گردد. نمونه این مجموعه در تل لوح یا همان کتابخانه تاریخی
مکتبه لکش (Legesh) که ظاهراً در برگیرنده الواحی
متعلق به تجار و فرمانروایان، قابل توجه است. کتابخانه نیبور که در سال 1889 یافته
شد و بخش قابل ملاحظه ای از آن به موزه لور منتقل گردید، یا خزانه دُرِیهم، مجموعه
نینوا متعلق به اقوام آشوری، کتابخانه سبار متعلق به سومریان، خزانه موزی در جنوب کرکوک
که بخشی از آن متعلق به تمدن اَکد می باشد، همگی نمونه هایی از این میراث تاریخی این
سرزمین است.

با تشکیل خلافت عباسی در سال
1032هـ گسترش مساجد و سپس مدارس زمینه ای را فراهم آورد که کتابخانه های متعددی در
این جغرافیا شکل بگیرد و صنایع و حِرَف مرتبط با کتاب چون کتاب سازی، جلدسازی، ورّاقی،
خطاطی، تذهیب و تصویرگری نیز به موازات آن مورد اقبال و توجه عامه قرار گیرد. فهرست
نگاری کتب نیز در این دوران و در این فضای مستعد مورد توجه قرار گرفت که فهرست معروف
ابن ندیم نمونه ای بارز و بی بدیل از این دست متون است. با شکل گیری بیت الحکمه و توجه
به انتقال علوم از لغات و فرهنگ های مختلف نهضتی از سوی مترجمین و مؤلفین آغاز شد تا
به این عصر طلائی و شکوفائی، اعتبار بیشتری بدهد. رتبه بندی علوم که در فهرست ابن ندیم
شاید برای نخستین مرتبه مورد توجه قرار گرفت و او با تفکیک دهگانه موضوعات کتب زمینه
توجه به رده های مختلف علوم را فراهم ساخت هم از ویژگی های دیگر این دوران تاریخی است.

کاتبان، ناسخان، ورّاقان،
جلدسازان، مترجمان و فهرست نگاران همه نشانی از میراث درخشان این دوره تاریخی است.
منصور عباسی به تعبیری نخستین خلیفه ای بود که دستور جمع آوری کتب نفیس و حائز اهمیت
را صادر کرد. اما با آغاز دوران خلافت هارون الرشید و سپس مأمون بغداد به نوعی دارالعلم
دنیای اسلام آن روز شد. به طوریکه کثرت مدارس و قدمت آنها این سرزمین را به مکانی مناسب
برای جویندگان علم و دانش مبدل نمود. مشهور است که از این تاریخ به بعد رقابت میان
بغداد دولت عباسی، قرطبهِ امویانِ اندلس، قاهرهِ خلافتِ فاطمی در توجه به کتاب و کتابداری
شکلی نمادین به خود گرفت.

آشنایی با کتابخانه ها ،
گنجینه نسخ خطی و معرفی فهارس نسخ خطی موجود

در بغداد کتابخانه های متعددی
چون رباط خاتونی متعلق به عهد سلجوقی، خزانه مدرسه نظامیه، خزانه مدرسه مستنصریه در
سال های بعد فضایی را به وجود آورد که بسیاری از میراث امروزی تمدن اسلامی برخاسته
از حاصل تکاپوی علمی حجرات، صحن و مَدرَس این مدارس بوده و در همان محیط تحریر و خلق
شده است.

نظامیه بغداد را وزیر دانشمند
سلجوقی خواجه نظام الملک بنیان نهاد و علما و ادبای بزرگی چون غزّالی سال ها در آن
روزگار گذراندند. خلیفه عباسی مستنصر بالله هم در 630 هـ در شرق بغداد مدرسه مستنصریه
را بنیان نهاد که خزانه کتب آن به روایتی یکی از مهمترین مجموعه های تاریخی در دنیای
اسلام است. با پایان خلافت عباسی و از میان رفتن شکوه و عظمت تاریخی بغداد میراث این
گنجینه بی بدیل نیز از تصرف و تطاول مصون نماند و از این دوران به بعد آن رونق گذشته
و اعتبار تاریخی دیگر از خود جلوه ای را به درخشانی گذشته را در دنیای اسلام بروز نداد.
کتابخانه های شخصی علما، والیان و فرمانداران، مجموعه داران و خاندان های متنفذ در
سراسر این سال ها نمایندگی دوران باشکوه گذشته را عهده دار بود اما به دلیل مشکلات
معمول چون حوادث طبیعی یا به میراث بردن ماترک اشخاص و خاندان های بزرگ این نمونه ها
نیز کمتر توانسته است دوام خود را حفظ کند و اگر مجموعه هایی چون کتابخانه آل پاشا
در بصره امروز به ما رسیده به نظر می رسد که وضعیت فعلی آن نمی تواند از اعتبار و گذشته
تاریخی چنین خزانه های معتبری را نمایندگی کند.

شاید تنها استثناء درخصوص
تجمیع و حفاظت از نسخه های خطی کهن عراق اختصاص به حوزه درسی دینی نجف اشرف داشته باشد.
این حوزه که با مهاجرت شیخ طوسی قریب به یک هزار سال پیش بنیان نهاده شد خود داستانی
از سرنوشت همین میراث تاریخی موجود در این سرزمین کهن است. شیخ طوسی چون با تعصب ورزی
کینه توزان روبه رو شد و کتابخانه اش در بغداد را به آتش کشیدند، بر آن شد تا با مهاجرت
به نجف در محیط تازه حوزه بحث و درسی متمایز از سنت بغداد را در سایه روضه علوی بنیان
گذارد. با حضور او حوزه درس و بحث متعلق به دنیای شیعی در نجف قرار و استحکام یافت
و به تبع آن صرفنظر از تولیدات علمی چون تقریرات دروس، شرح ها و حاشیه ها، مجموعه های
گرانسنگی از میراث بازمانده کهن پراکنده در عراق جمع آوری و در مدارس پرتعداد نجف مورد
استفاده و توجه طلاب علوم دینی قرار گرفت.

در اعصار متعلق به مرجعیت
تامّه مراجع بزرگ که عموماً از خود مستحدثاتی چون مدرسه، حسینیه، مسجد، دارالایتام
و... بنیان می نهادند، نیز توجه به جمع کتب و آثار موجود مورد توجه و عنایت ویژه قرار
می گرفت. میراث بی بدیل بازمانده از تلاش غیرقابل ارزش گذاری حضرت آیت الله سید شهاب
الدین مرعشی نجفی (ره) که با وجود مشقت و تنگدستی، گاه نماز و روزه استیجاری موفق شد
کتابخانه ای معتبر و بی همتا را از جمع آوری آثار پراکنده در نجف اشرف بنیان گذارد
مصداق بارزی از ظرفیت غیرقابل انکار نجف اشرف خاصّه در یک سال گذشته برای احیای میراث
مکتوب و چه بسا نفائس مکتوم شیعی- ایرانی می باشد. موضوع توجه به مطالعه و بهره گیری
از متون اصلی در مواجهه با فضای اجتماعی- سیاسی عراق یک سال اخیر نیز نکته مهم دیگری
است باید مورد توجه قرار گیرد. انقلابات عراق، تغییر پیاپی حکومت ها و نیز ترویج عقائد
و اندیشه های سیاسی رایج در یک صد سال اخیر یکی از آفات مهم برای جامعه مستعد و ملتهب
سرزمین های جدا شده از قلمرو عثمانی بود تا بر اثر اقتباس از این آراء و عقائد در مسیر
هویت یابی خود حرکت کند.

 مهمترین این مجموعه ها کتابخانه مرکزی امام حکیم
در ابتدای شارع الرسول و محله حویش نجف و در جوار مسجد هندی است.

این کتابخانه در شوال
1375ق/1335ش بنا نهاده شد اما به صورت رسمی ده سال پس از این بود که کتابخانه در عید
مبعث سال 1386ق/1345ش با کلیه امکانات و فضائی مساعد مورد بهره برداری قرار گرفت. کتابخانه
ای که اینک افزون بر 5000 نسخه خطی را در خود جای داده است و با اغتنام از فرصت انتخاب
نجف به عنوان پایتخت فرهنگی دنیای اسلام در سال 2012 مورد بازسازی ویژه ای قرار گرفته
تا بتواند امکانی تازه را برای جامعه علمی نجف اشرف و عراق فراهم آورد.

آماده سازی فهرستی جامع از
نسخه های خطی این کتابخانه ظاهراً مورد توجه بزرگانی از حوزه فهرست نگاری نسخه های
خطی چون فاضل و فهرستنگار صاحب راِ حضرت آقای اشکوری واقع شده بود و اهتمام نخستین
در این زمینه از ناحیه ایشان شکل گرفته بود. اما ظاهراً به دلیل پاره ای از اقتضائات
زمان این مهم ناتمام مانده و فهرست مجموعه به صورت کامل در دسترس قرار نگرفته بوده
است.

در سال 1386 هنگامی که برای
نخستین بار امکان تشرف به عتبات عالیات عرش درجات برای نگارنده فراهم شد، توجه به دیدار
از کتابخانه ها و مجموعه های نسخه های خطی ثمین نجف اشرف نیز سعادتی بود که توأمان
گردید. کتابخانه امام حکیم یکی از این مجموعه ها بود که به دلیل گشاده روئی و بزرگواری
مدیر آن محقق محترم جناب آقای سید جواد حکیم در بیان توضیحات لازم و مساعدت جهت دستیابی
به فهرست نامگوی آثار توجه بیشتری را به خود جلب نمود. در گفتگوی نخستین مدیریت کتابخانه
از پیشنهاد آماده سازی فهرست کتابخانه به صورتی کامل و در سه یا چهار مجلد استقبال
نمودند و همین حسن توجه بود که زمینه همکاری اینجانب و همکارانم را برای آماده سازی
فهرست کتابخانه فراهم ساخت. البته ناگفته نماند که برخی تفاوت در روش فهرست نگاری نیز
از جمله ترتیب الفبایی یا اعدادی نسخه های خطی میان طرفین در نحوه کار وجود داشت اما
نهایتاً مقرر شد تا این مجموعه بر اساس روش استاد منزوی در فهرست نگاری نسخه های خطی
و با قاعده ترتیب الفبایی انتشار یابد.

فهرست حاضر دربرگیرنده ارائه
عناوین الفبایی نسخه های خطی بوده که اطلاعات نسخه شناسی بر اساس شماره اثر، نام اثر،
تعداد اوراق، نام مؤلف، نام کاتب، تاریخ کتابت، زبان اثر، موضوع اثر، ابعاد نسخه، آغاز
و انجام نسخه ترتیب و تنظیم یافته است..

حاصل تلاش اولیه و همکاری
مسئولان کتابخانه امام حکیم با فهرست نگار اعزامی جناب آقای سید حیدر رُبَیعی مجلد
اول این کتابخانه را برای انتشار آماده ساخت. سرکار خانم عاطفه زندی نیز با دقت و وسواس
علمی کار مطابقت فیش های تهیه شده با مراجع را زیر نظر استاد فاضل جناب آقای علی بهرامیان
که خود دانشی وسیعی در امر فهرست نگاری نسخه های خطی دارند، عهده دار شدند. کار حروفچینی
و صفحه بندی را نیز سرکار خانم فریبا محمدپور به انجام رسانیدند تا با همه مشغله های
فراوان و نیز مسئولیت های مختلف امکان بررسی نهائی و آماده سازی جلد نخست اثر برای
نشر فراهم گردد. اثری که یقیناً خالی از سهو و خطا نخواهد بود. با این همه امید می
رود که کارگروه شکل گرفته بتواند با مساعدت و راهنمائی مدیران کتابخانه امام حکیم و
به ویژه شخصیت فرزانه جناب آقای سید جواد حکیم زمینه آماده سازی مجلدهای بعدی فهرست
این کتابخانه را نیز فراهم سازد.

حوزه علمیه نجف نسخه‌های دست‌نویس دینی و قرآنی ارزشمندی را در خود جای داده که با گذر زمان مخدوش شده و نیازمند بازسازی هستند؛

فهرست نسخ خطی کتابخانه امام حکیم به همت رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و با مشارکت کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله مرعشی نجفی(ره) چاپ شد.

اختصاص تجمیع و حفاظت از نسخه های خطی کهن شیعی درعراق به حوزه درسی دینی نجف اشرف تعلق داشته و دارد. همین ویژگی منحصر بفرد سبب گردید، در اعصار گذشته، مراجع بزرگ به همان میزانی که از خود مستحدثاتی چون مدرسه، حسینیه، مسجد، دارالایتام و… بنیان گذاردند، توجه به جمع کتب و آثار موجود را نیز مورد توجه و عنایت ویژه قرار دهند. از این رو مجموعه های متعدد و قابل اعتنایی چون کتابخانه کاشف الغطاء، علامه امینی، آیت الله حکیم، و … به همت و سرپرستی آن بزرگواران بنیان نهاده شد.

شمار شعب کتابخانه های مجموعه این عالم دینی که در استان های مختلف عراق تشکیل شد، امروز به بیش از یکصد کتابخانه رسیده است و بعضا از آمار ۳۰۰ کتابخانه سخن به میان آورده اند. نخستین و ارزشمندترین این مجموعه ها کتابخانه مرکزی وی در ابتدای شارع الرسول(ص) و محله حویش نجف و در جوار مسجد هندی است..

 این کتابخانه در شوال ۱۳۷۵ق/۱۳۳۵ش بنا نهاده شد اما به صورت رسمی ۱۰ سال پس از این بود که کتابخانه در عید مبعث سال ۱۳۸۶ق/۱۳۴۵ش با کلیه امکانات و فضائی مساعد مورد بهره برداری قرار گرفت. کتابخانه ای که اینک افزون بر ۵۰۰۰ نسخه خطی از آثار مختلف شیعی را در خود جای داده است.

آماده سازی فهرستی جامع از نسخه های خطی این کتابخانه تا پیش از این ظاهراً مورد توجه واقع شده بود اما به دلیل پاره ای از اقتضائات زمان، از جمله شرایط خاص عراق، این مهم ناتمام مانده و فهرست مجموعه هیچگاه به صورت کامل در دسترس قرار نگرفت. از این رو نظر به اهمیت رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در بغداد، و با مشارکت کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله مرعشی نجفی(ره) پس از زیور طبع، مورد دسترس همه محققان و دانش پژوهان قرار خواهد گرفت.

یکی از معضالت
کنونی سرقت300 نسخه خطی عراق توسط اسرائیل می باشد.اسرائیل با مساعدت آمریکا 300 نسخه خطی را از این کشور سرقت کرده‌ است.مسئولان مرکز ملی نسخ خطی عراق می‌گویند آمریکاییها تعداد زیادی از نسخه‌های خطی این کشور را به بهانه محافظت از آنها به آمریکا منتقل کرده‌اند.با این حال گزارشها نشان می‌دهد که این نسخ خطی در اسرائیل است.

تاسیس مرکز تخصصی ترمیم و نگهداری
نسخ خطی در آستان مقدس حضرت عباس علیه السلام

حرم مطهر حضرت عباس علیه السلام بعنوان یکی از مراکز نشر افکار نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله و اهل بیت مطهرش و به منظور محافظت و ترمیم کتب و منابع خطی تاریخی و آنچه در گنجینه این آستان مقدس وجود داشته (که حاوی این تعالیم گرانبها می باشند ) و بواسطه گذشت زمان ، شرایط جوی و تعدی نیروهای رژیم سابق در هتک حرمت عتبات مقدسه آسیب دیده اند اقدام به تاسیس مرکز تخصصی ترمیم و نگهداری نسخ خطی نمود. این مرکز که به عنوان زیر مجموعه قسمت امور فکری و فرهنگی فعالیت دارد با بکارگیری آخرین متدهای رایج در جهان اقدام به ترمیم و بازسازی نسخ خطی می پردازد.

آقای سید کمال عبد المجید رئیس مرکز ترمیم و نگهداری نسخ خطی در مصاحبه با خبرنگار الکفیل در باره انگیزه تاسیس این مرکز گفت : انگیزه تاسیس این مرکز بعد از آن ایجاد شد که نسخ خطی موجود در گنجینه دچار آسیبهای جدی گردیده بودند و ضرورت ترمیم آنها احساس می شد چه آنکه اکثر این نسخ بر روی ورقهای حساس مثل چرم و پوست نگاشته شده اند.

 وی از آموزش پرسنل این مرکز در عراق و خارج از عراق برای دست یابی به آخرین روشها در ترمیم و نگهداری نسخ خطی خبر داد.

 وی در خصوص دوره های آموزشی که برای پرسنل این مرکز برگزار گردید گفت : پرسنل این مرکز ابتدا در عراق در شهرهای نجف و بغداد و سپس در کشور ایران دوره های آموزشی را طی نمودند.

وی در ادامه افزود : آستان مقدس حضرت عباس علیه السلام به این آموزشها اکتفا نکرده و بعد از تحقیقاتی که بعمل آمد کشور چک که تجربه زیادی در زمینه نسخ خطی دارند انتخاب گردید و تیمی از پرسنل مرکز که از زمینه لازم در خصوص ترمیم و نگهداری نسخ برخوردار بودند جهت آموزش به این کشور اعزام گردیدند.

 با اتمام دوره آموزشی ،شرکت کنندگان در دوره پیشنهاد تهیه دستگاههای پیشرفته متناسب با تکنولوژی روز را ارئه نمودند که پس از کسب موافقت رسمی حرم مطهر حضرت عباس علیه السلام و فراهم نمودن مکان مناسب برای آن، تجهیزات خریداری و با بهره گیری از آموزشهای کسب شده در دوره های مختلف، پرسنل مرکز راسا خود اقدام به نصب و راه اندازی تجهیزات نمودند.

 دستگاههای خریداری شده برای این مرکز از خارج عراق 15 دستگاه بوده و برخی تجهیزات جانبی آن در داخل عراق و با مشخصات روز تهیه شده است.

 لازم به یادآوریست ترمیم کتب خطی ماهها بلکه سالها متناسب با حجم نسخه خطی به طول می انجامد. این مرکز بعنوان اولین فعالیت خود کتاب (قواعد الاحکام فی معرفت الحلال و الحرام) اثر مرحوم علامه حلی نوشته شده در قرن 11 با تعداد 418 صفحه را طی 5 ماه ترمیم نمود.

 لازم به یادآوریست کتابخانه آستان مقدس حضرت عباس علیه السلام در سال 1343 هجری شمسی بدست مرحوم آیت الله سید عباس کاشانی تاسیس گردید و از آن زمان تا کنون بارها این کتابخانه مورد اهمال و تخریب واقع شد که بدترین آن در سال 1370 توسط رژیم بعثی عراق رخ داد که در آن برخی نسخ موجود دچار حریق گردید. در این مرحله کتابخانه 95% دچار تخریب و خسارت گردید و بسیاری از کتب خطی نادر آن مفقود شد. بحمد الله بعد از سرنگونی رژیم سابق و بازگشت مدیریت شرعی به عتبات مقدسه ، کتابخانه روحی تازه گرفت و تمام تلاش هیات امنای حرم مطهر به بازگرداندن و احیای نشاط و فعالیت کتابخانه معطوف گردید.

80% بودجه اجرای این پروژه ها و خرید تجهیزات مهندسی ، صنعتی ، پژوهشی ، خدماتی و ترابری لازم که به منظور مرتفع نمودن نیاز واحدها و فراهم نمودن آسایش زائران مورد نیاز میباشد ، از محل اعتبارات اختصاص یافته از سوی اوقاف شیعی عراق که زیر نظر نخست وزیری عراق اداره می شود ، تامین شده و مابقی 20% آن از محل مبالغ ریخته شده به ضریح مقدس و نذورات و هدایای تقدیم شده از سوی زائران( عراقیهای مقیم داخل و خارج عراق و مومنان از سایر ملیتها) تامین می گردد.

 سایر مراکز
نسخ خطی در عراق

عراق، بغداد، مکتبه المتحف لعراقی (کتابخانه موزه عراق در بغداد))

عراق، بغداد، المکتبه المرکزیه فی جامع بغداد: چند مجلد مخطوط
و شصت فیلم در آن هست

عراق، بغداد، مکتبه معهد الدراسات الاسلامیه العلیا فی جامعه بغداد

عراق، بغداد، امکتبه القادریه فی‌الحضره الگیلانیه فی بغداد

عراق، بغداد، مکتبه الخلانی العامه بغداد

عراق، بغداد، کتابخانه آقای دکتر حسین علی محفوظ در بغداد

عراق، بغداد، کتابخانه توفیق وهبی در بغداد

عراق، نجف، مکتبه الامام امیرالمومنین العامه در نجف

عراق، نجف، مکتبه آیه‌الله حکیم

عراق، نجف، کتابخانه مدرسه بروجردی

عراق، نجف، کتابخانه تکیه شوشتری‌ها

عراق، نجف، مکتبه جامعه النجف

عراق، کربلا، کتابخانه جعفریه در مدرسه هندی در کربلا

عراق، کربلا، کتابخانه مدرسه بادکوبه در کربلا

عراق، کربلا، کتابخانه خصوصی آقای عبدالرضای شهرستانی

عراق، کاظمین، کتاخانه جامع‌ الامام ابی یوسف مجاور آستان امام موسی کاظم (ع)

نمونه

ردیف

عنوان کتاب

مولف

تاریخ کتابت

1

التفسیر للکواشی ، بنام التخلیص

موفق الدین ابوالعباس احمد بن یوسف کواشی
  عباسی شیبانی موصلی درگذشته 680

725

2

الاربعون حدیثا

سمعانی

900

3

منهاج العارفین فی شرح کلام امیر
  المومنین

ابن میثم بحرانی

1095




ردیف

عنوان کتاب

مولف

تاریخ کتابت

4

ترجمه منهاج ال–یان فی ما یستعمله
  الانسان

 

700

5

مجموعه

محقق دوانی ( 830 - 908 )

900

6

اوضح اللغات

مهدی بن محمد شیرازی صابر

1306




منابع(قابل دسترس در24/02/92)

http://iqna.ir/ar-2                         http://ketabenaab.ir1-

                 4-((شیعه نیوز)) http://www.shia-news.com3-

5-فهرست نسخه های خطی کتابخانه
امام حکیم (ره) | سید علی موجانی پنج شنبه ۲۳ شهریور 1۳۹۱

                         7- کتابخانه مجلسhttp://www.al-athar.ir6-

http://www.alkafeel           10-http://www.hawzah.net                          9-تاریخ درج:2/2/1389www.hawzahnews.com
8-

http://www.karizyazd.blogfa.com-12                         http://www.aghabozorg.ir11-

پاورقی :1-لیسانس کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی ، دانشجوی کارشناسی ارشد اصول نسخه شناسی و کتب خطی ،کارشناس رسمی قوه قضائیه در رشته کتاب و کتاب شناسی ،کارشناس سازمان فرهنگی هنری شهرداریhttp://nosakhekhati.persianblog.ir/

http://ketabe-parande.blogfa.com/