استاد عبدالله انوار: «اصطلاحی در میان کتاب‌شناس ­ها وجود دارد به نام کتاب بُنجل. شما در گنجینه کتابخانه و موزه ملی ملک حتی یک کتاب بُنجل هم نمی ­بینید. بهترین کتاب­ها و نسخه های خطی ایران در این کتابخانه وجود دارد.».


«اصطلاحی در میان کتاب‌شناس ­ها وجود دارد به نام کتاب بُنجل. شما در گنجینه کتابخانه و موزه ملی ملک حتی یک کتاب بُنجل هم نمی ­بینید. بهترین کتاب­ها و نسخه های خطی ایران در این کتابخانه وجود دارد. حاج حسین آقا ملک، این بازرگان بزرگ که این مجموعه را پایه‌ گذارده است، برای کمیت، کیفیت را فدا نکرده است». این ­ها را استاد «سیدعبدالله انوار» نسخه ‌شناس مشهور درباره ویژگی های مهم کتاب­ های خطی مجموعه موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک موقوفه آستان قدس رضوی می ‌گوید. او با اشاره به شخصیت حاج حسین آقا ملک تاکید می ‌کند که این بازرگان فرهیخته «کتاب‌ شناسی قهار» بود و با علم و آگاهی، به گردآوری نسخه های خطی می ­پرداخت. گفت‌وگو با این استاد بزرگ نسخه‌ شناس می ‌تواند بیانگر نکته های مهمی از گنجینه وقفی حاج حسین آقا ملک باشد.

 

نسخه ­های خطی موجود در کتابخانه و موزه ملی ملک وجود دارند، چه جایگاهی در میان دیگر گنجینه های خطی دارند؟

کتابخانه ملی ملک و نسخه هایی که در این کتابخانه وجود دارند، در دنیا بی‌ نظیرند. نسخه های درجه یک خطی در این کتابخانه توسط حاج حسین آقا ملک خریداری و نگهداری شده است. این نسخه ­ها از روی آگاهی و با کارشناسی خریداری شده و این برای کتابخانه و موزه ملی ملک، امتیاز بزرگی است. مرحوم ملک و مرحوم سهیلی خوانساری که به این واقف بزرگ کمک می ‌کرد، را باید کارشناسان درجه یک در زمینه نسخه های خطی دانست. آن ها کتاب­هایی را وارد این مجموعه کرده ­اند که یا منحصربه ‌فردند یا تعداد انگشت‌ شماری از آن ها در دنیا از آن وجود دارد. هر کس که در حوزه به فرهنگ و زبان فارسی یا حتی انگلیسی مطالعاتی دارد، حتما در مطالعاتی که انجام می ‌دهد او را به کتاب های کتابخانه ملی ملک ارجاع می ‌دهند. این کتابخانه میعادگاه کسانی است که دانش و علم بالایی دارند.

 

مهم‌ترین ویژگی کتاب های موجود در کتابخانه ملی ملک را در چه چیزی می ‌دانید؟

اصطلاحی در میان کتاب ‌شناس ­ها وجود دارد به نام کتاب بنجل. شما در میان کتاب های این مجموعه حتی یک کتاب بنجل هم نمی ‌بینید. باید قدر این کتابخانه را بدانید. بهترین کتاب ها و نسخه های خطی در این کتابخانه وجود دارد. کسانی که این مجموعه را گردآورده‌اند، برای کمیت، کیفیت را فدا نکرده­اند؛ حاضر نشده­اند هر کتاب و نسخه‌ای وارد این مجموعه شود. یکی از ویژگی های کتاب های بنجل این است که چون بیش‌تر چاپ سنگی‌اند، غلط های چاپی و املایی زیادی در آن ها دیده می ­شود و هیچ توجهی به این موضوع نشده است. همچنین در زمینه نسخه های خطی، صفحات پاره‌پاره و گسیخته، ویژگی این‌گونه کتاب ها است. کتاب هایی که صفحه­ های اول و آخر و وسط‌اش پیدا نیست و در کل، محتوای کتاب هم گنگ است. کم‌تر پیش آمده که در کتاب­ های خطی ملک چنین چیزی را ببینید.

 

مرحوم حاج حسین آقا ملک این نسخه ­های خطی را به چگونه جمع‌ آوری می ‌کرد؟

حاج حسین آقا ملک مرد ثروتمندی بود. همه چیز او درجه یک بود. دوست داشت هر کاری که می ­کند درجه یک باشد. نسخه های خطی، نقاشی ها، تمبرها و سکه­ ها و خلاصه هر چیزی که گرد می ‌آورد و امروز در این کتابخانه و موزه وجود دارد، همه درجه یک است. این مساله هم عادت او بود هم عادت دخترش عزت‌ملک خانم. حاج حسین آقا به طب هم علاقه‌ مند بود و می ‌فهمید برای حفظ میراث ارزشمندی که در این زمینه وجود دارد باید چه کرد. با این که می ‌توانست مثل خیلی از کتابخانه های دیگر به ویژه در زمینه نسخه های خطی، کتاب های کم ‌ارزش را بخرد، آن هم به وفور و با قیمتی کم ‌تر، با ارزش ‌ترین نسخه ها را جمع ‌آوری می ‌کرد. او در این زمینه کارشناس خبره‌ای بود.

 

به دانش حاج حسین آقا ملک در شناخت نسخه های خطی صحبت کردید. آیا دلیل برتری کتاب های موجود در مجموعه خطی ملک را در این نکته می ‌دانید؟

بله. خب اگر فردی که این نسخه ها را جمع‌ آوری می ­کند خودش آدم بنجلی نبوده و کتاب‌شناس باشد، حتما مجموعه ‌اش هم همین ویژگی ها را خواهد داشت. اگر این‌گونه نباشد که همه جا می ­شود کتابخانه ها و موزه هایی را یافت که آثار کم ‌ارزشی را در مجموعه خود دارند. باید از چیزی نگهداری شود که ارزش نگهداری داشته باشد. کسی که مجموعه ‌ای مثل کتاب های خطی ملک را مدیریت می ­کند باید کتابدار قابلی باشد و ارزش تک ‌تک این نسخه ها را بداند، در غیر این صورت باید فاتحه آن کتاب ها را خواند. کسی که کتاب ‌شناس باشد با یک تورق، ارزش کتاب را می ‌فهمد. حاج حسین آقا هفتاد سال در این زمینه کار کرده بود و کتاب‌شناس حرفه ‌ای بود.